Die Oosthuizens van Swellendam, 1749–1811

Voor Modder Fonteyn is dit Swellendam. Al dertien kinders uit die 1749-huwelik hoort aan daardie distrik, wat destyds oor die berge oos geloop het en die Klein Karoo ingesluit het

Thirteen children were born to Jacobus Oosthuysen d'oude and Dina Carolina Brits after their marriage at Tulbagh in 1749, and every one of them belonged to the district of Swellendam - a district that then ran east over the mountains and took in the Little Karoo. Their estates show what these people actually owned: not land, but the opstal on a loan place, valued at ten rixdollars in one case and a thousand in another, with the rent to the Company years in arrears. The generation closes in six years, between 1799 and 1809, and it is their children who cross the Swartberg.

Op 27 April 1802 het 'n klerk by die plek van Pieter Cornelis Oosthuysen gaan sit en neergeskryf wat sy ouers nog besit het. 'n Groot kis en 'n wakis. Twee stoele en 'n ou tafel. 'n Teeketel, twaalf borde van allerlei soorte, sewe tinlepels, 'n peperdosie. Twee byle, 'n skaaf, 'n pik, 'n graaf en 'n uintjie-yster. 'n Geweer, en 'n rotting met silwerbeslag.

Jacobus Oosthuysen d'oude was dood en sy weduwee, Dina Carolina Brits, het by 'n seun ingetrek. MOOC8/24.27 is dus nie die inventaris van 'n werkende huishouding nie. Dit is wat 'n ou egpaar oorgehad het nadat hulle hul eie dak prysgegee het.

Geen plaas kom daarin voor nie. Die boedel het op Rd 1382:5 te staan gekom, en Rd 1082:5 daarvan was sommer geld wat hulle eie kinders geskuld het. Meer as driekwart van wat die twee oor gehad het, was binne die familie uitgeleen, en die grond het reeds na die volgende geslag toe gegaan.

Jacobus en Dina Carolina, en hulle dertien kinders

Jacobus Oosthuysen en Dina Carolina Brits is op 10 April 1749 op Tulbagh getroud. Dertien kinders het oor ses-en-twintig jaar gevolg. Die familie waarop hierdie webwerf gebou is, stam van die derde van hulle af, Ockert, wat die vader is van die huishouding wat later oor die Swartberg getrek het.

Twee van die dertien ontbreek op die erfgenaamlys van 1802. So 'n lys neem mos 'n oorlede kind se eie kinders in daardie kind se plek op. Jacobus Petrus en die tweede Jacobus was dus albei voor April 1802 dood, sonder dat iemand hulle oorleef het. nog onseker

Hulle seun Marthinus, die agtste kind, is in 1799 oorlede, en sy agt kinders staan in sy plek ingeskryf. Die klerk teken aan waar elkeen van hulle woon: twee by hul oom Pieter Cornelis, twee by Johannes Mattheus Calitz, en die res elders. Niemand het na 'n inrigting toe gegaan nie. Daar was nie een binne bereik nie, en dit was ook nie nodig nie.

Een distrik, en dit is nie die distrik op vandag se kaart nie

Elkeen van hierdie dertien het aan Swellendam behoort.

Ockert is op 26 Januarie 1783 daar met Susanna Catharina van Tonder getroud. Die sterfkennis van sy oudste seun, Jacobus Johannes, vier-en-sestig jaar later geskryf, gee daardie seun se geboorteplek steeds as die Distrik Swellendam aan. [SRC-451] Sy tweede seun, Ockert Almero, is in Oktober 1807 op Swellendam met Adriana Cecilia Venter getroud. En Jacobus die vader en Ockert die seun se boedels is albei uit dieselfde drosdy hanteer.

Die inventaris van 1802 eindig Mij present: A: Stockenstrom, Secret:s. Dié van 1809 eindig Ten mynen overstaan: A:A: Faure. Anthony Alexander Faure was van 1798 tot 1810 landdros van Swellendam, en in Maart 1796 het generaal Craig vir Anders Stockenström as sy sekretaris aangestel. [SRC-465] Jacobus se boedel het dus deur die sekretaris gegaan en Ockert s'n deur die landdros. Dieselfde kantoor, dieselfde twee mans, sewe jaar uitmekaar.

Wat daardie distrik ingesluit het, is die deel wat 'n moderne kaart wegsteek. Swellendam het destyds oos oor die berge geloop en die Klein Karoo en die Langkloof ingesluit, en dit was nog besig om te groei. Op 23 April 1811 sny die regering George daaruit, want die magistratuur het te groot geword. Die nuwe distrik het ingesluit wat vandag Mosselbaai, Calitzdorp, Oudtshoorn, Uniondale en Knysna is. 'n Familie wat nooit getrek het nie, kon die een jaar Swellendammers wees en die volgende jaar Georgenaars.

Wat 'n man werklik besit het

Byna niks van hierdie grond is besit nie. Dit is teen 'n jaarlikse recognitie van die Kompanjie geleen. Wat 'n man kon verkoop of aan sy kinders kon nalaat, was die opstal: die huis, die krale, die werf, die verbeterings. Die grond daaronder het die regering s'n gebly.

Die waardasies in die Weeskamer se boeke sê dit beter as enige beskrywing. [SRC-467] Toe Willem Marthinus Oosthuizen in 1776 sterf, is sy opstal op die leningsplaas de Modder Fenteijn, aan die Kafferkuilsrivier, op Rd 10 getakseer. In 1792 het die opstal op Welbedagt in die Attaquaskloof op Rd 133:16 te staan gekom. In 1809 is die hele plek by de Modder Fonteyn aan die Olifants vir Rd 1000 aan Ockert se oudste seun Jacobus Johannes verkoop. Teen die volgende Desember was Rd 344 daarvan afbetaal.

'n Gehuurde huis, met ander woorde, en die huur het toe agter geraak. Die Welbedagt-boedel het die Kompanjie tien jaar en ses maande se agterstallige gelde op sy plaas geskuld. Dit is nie agtelosigheid nie. Dit is hoe grond op krediet gelyk het toe die naaste drosdy 'n week se reis ver was.

Een van die familie se leningsplase kan nou op 'n moderne kaart gevind word, en dit dra 'n familienaam. Die 1805-rol se plaaskolom sit Ockerts Kraal teen die huishouding van Gerrit Johannes Oosthuizen, Ockert se eie broer, oor die gutter gelees op die vrou se naam, Susanna la Gransie [SRC-497]. In Augustus 2026 het die plaas se kaart opgeduik: Ockerts Kraal is Nr. 502 in die Swellendam-afdeling, 3 706 morg aan die Touw- en Doornriviere onder die Warm Water Berg, in die veldkornetskap Groote Swarteberg [SRC-574]. Teen die tyd dat dit in 1838 opgemeet is, het die toekenning na 'n Forie gegaan en nie 'n Oosthuizen nie, want die familie het die plek toe verlaat of verloor. Of die naam self ouer as die familie se besit is, en wie se kraal dit eerste was, bly 'n oop vraag van hierdie rekord.

Die Olifantsrivier

Die direkte lyn het self grond aan hierdie rivier gehad. In 1765 vat Jacobus die leningsplaas Gamthous Bergh aan die Canna. Dít is die water wat die plaas se eie opmeting van 1818 die Kandelaarsrivier noem. [SRC-667] [SRC-668] Tussen daardie plek en Welbedagt lê Ockert Olivier se Armoed: nege kilometer die een kant, tien die ander. En in 1773 trou die twee families.

Die Weeskamer se klerke skryf d'Olifants rivier sewentig keer in die bundels wat getranskribeer is, en in hierdie wêreld bedoel hulle gewoonlik die suidelike een: die rivier wat op die Traka noord van die Swartberg ontspring en wes verby Oudtshoorn na die Gouritz toe loop. Hulle skryf dit agter de Cango, inde Attaquascloof, aan de Kaukoe, districkt George. Vyftien van die vermeldings plaas hulleself so en een plaas homself by die Piquet Berg. [SRC-467]

'n Belastingrol maak die aardrykskunde uit wat die frases net suggereer. Die George-rol van 1813 gee sy wyke se opskrifte in die volgorde waarin die veldkornet hulle gery het, en die volgorde loop Boven Oliphans Rivier, dan d Cango, dan Attaquas Kloof. [SRC-564] Dis dieselfde drie name waarna die Weeskamer se klerke gryp, in 'n ry langs een rivier. Die bo-Olifants, die Cango daaragter, die kloof aan die end: 'n wykvolgorde en nie 'n strooisel raaiskote nie.

Oosthuysens het aan daardie rivier gewoon nog voordat hierdie geslag klaar kinders grootgemaak het. In 1792 het die weduwee van Marthinus Oosthuysen Jansz met vyf kinders en die leningsplaas Welbedagt in die Attaquaskloof agtergebly. Die leningsplaasregister sit hom van 1780 af daarop, ná Ockert Olivier wat dit sedert 1772 gehou het, en die agterstallige gelde loop van omtrent 1782. Hy het in 1773 met Hester Cicilia Olivier getrou, en so het die plek by hom gekom soos grond mos gewoonlik beweeg het: met 'n huwelik. Die inventaris is op die plaas self opgestel en daar onderteken: Aan de Oliphants Rivier op voorn: plaatz den 18 Maij 1792. Een van die drie mans wat dit getakseer het, was 'n Oosthuysen, en 'n ander was Ockert Olivier self.

Daardie Marthinus was Jan se seun en hierdie familie is Jacobus s'n, en die twee vaders blyk broers te wees. Jan Hendrik Oosthuijsen, 1714 tot 1780, is op 23 Oktober 1735 op Stellenbosch met Anna Botha getroud en het tien kinders gehad; sy eie ouers is Johannes Oosthuijsz en Johanna Martens, wat omtrent 1702 op Drakenstein getroud is en wie se nege kinders Jacobus van 1722 insluit. [FS]

Marthinus van Welbedagt is dus 'n volle neef van Ockert, en Willem Marthinus van die Kafferkuilse Modder Fenteijn is sy broer. Twee neefs van hierdie huishouding, met twee leningsplase sestig kilometer uitmekaar, een aan die Olifants en een aan die water wat see toe loop.

Die plaasnaam was net so gewoon. Modderfontein kom tien keer oor in hierdie bundels voor, aan die Kafferkuils, agter die Piketberg, agter Bruintjieshoogte, aan twee verskillende Rietriviere en een keer in Namakwaland. Die naam het niemand uitgeken nie, en juis daarom het 'n klerk altyd die water bygeskryf.

Vier sterftes, en die grond gaan

Marthinus, die agtste kind, is in 1799 oorlede en het agt kinders gelaat wat uitgedeel moes word. Jacobus die vader is in 1802 dood. Adriaan was volgende, en sy boedel is op 16 Augustus 1804 by die Weeskamer getakseer: 'n weduwee, Catharina Petronella Horn, en vyf kinders van agt, ses, vyf, twee en tien maande oud. Die hele boedel het op Rd 448 te staan gekom. 'n Bed, drie kiste, twee stoele, 'n ploeg, 'n ossewa, elf trekosse, vier stuks beeste, 'n merrie, 124 bokke en 43 skape. Geen opstal, geen leningsplaas, geen grond van enige aard nie.

Die volgende jaar het die Kamer die boedel van 'n Jacoba Cornelia Oosthuizen geïnventariseer, op 28 Desember 1805, en dit was haar broer Pieter Cornelis wat dit opgeneem het. Sy was twee keer getroud, met Jan Emmenes en daarna met Jacob van den Bank, en een van haar dogters dra haar ouma se naam, Dina Carolina. Dit ís die suster wat in 1777 gebore is. Die boedel noem haar broer as die man wat dit getakseer het, en die model hou nou haar sterfdatum van hierdie blad af, nie van die 1870 wat die saamgestelde stambome haar eens gegee het nie.

Toe Ockert, in April 1809, op de Modder Fonteyn aan die Olifants, met elf kinders van wie sewe nog minderjarig was.

Waarheen dit hiervandaan gaan

Drie van Ockert se elf het oor die Swartberg getrek: Jacobus Johannes, Ockert Almero en Pieter Marthinus. Teen 1816 was die hele verbintenis in die Georgedistrik opgeneem, in een veldkornetskap, vier Oosthuizen-huishoudings diep met vier Strydom-huishoudings langs hulle, en nog twee reëls wat die een lesing Oosthuizen maak en die ander Olivier. [SRC-459] [SRC-468] Teen 1833 het drie broers drie aangrensende plase aan die noordekant van die berg gehou, en dáár begin hierdie webwerf.

Die geslag in hierdie stuk het daardie trek nooit gemaak nie. Hulle is op Swellendam getroud, het op leningsplase tussen die Kafferkuils en die Olifants geboer, het mekaar binne ses jaar begrawe, en het vir hul kinders 'n wa, 'n ploeg en 'n skuld aan die Kompanjie gelaat. Wat Jacobus Johannes vir 'n duisend riksdaalders op de Modder Fonteyn gekoop het, was nie 'n plaas nie. Dit was 'n huis op iemand anders se grond, en 'n belofte om sy broers en susters groot te maak.

• Van Modder Fonteyn na die Koup volg die drie broers wat weggetrek het.
• Die Oosthuizens van die Koup neem die lyn tot in die twintigste eeu.

Waar om verder te lees

Waaroor hierdie storie gaan

• about Pieter Cornelis Oosthuizen
• about Jacobus Oosthuizen (b.1722)
• about Dina Carolina Britz
• about Catharina Oosthuizen
• about Johannes Jacobus Oosthuizen (b.1753)
• about Ockert Jacobus Oosthuizen (b.1755)
• about Jacobus Nicolaas Oosthuizen
• about Jacobus Petrus Oosthuizen
• about Gerrit Johannes Oosthuizen
• about Dina Johanna Oosthuizen
• about Marthinus Oosthuizen
• about Jacobus Oosthuizen (b.1769)
• about Dina Johanna Magdalena Oosthuizen
• about Adriaan Oosthuizen
• about Jacoba Cornelia Oosthuizen
• set on De Modder Fonteyn (aan d'Olifants rivier)
• about Willem Marthinus Oosthuizen (1739-1776)
• about Marthinus Oosthuizen (b.1743)
• about Jan Hendrik Oosthuijsen
• about Johannes "Jan" Oosthuijsz (stamvader)
• about Johanna Martens

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

1. MOOC8/24.27 - Inventory of the estate of Jacobus Oosthuysen d'oude and his widow Dina Carolina Brits, taken 27 April 1802 Cape Archives (KAB), Master of the Orphan Chamber; transcription published by TANAP / Globalise (Huygens KNAW)MOOC8/24.27, {18020427} | *** THE PAGES THEMSELVES SEEN 20 Aug 2026, supplied by [FAMILY] Three openings, the item number 27 written in the margin of the first, and 'Faded Document' on the archive's own slip. ***.sien dit aanlyn →
2. MOOC8/28.63 - Inventory of the estate of Ockert Oosthuijzen, taken at de Modder Fonteyn on the Olifants River, 23 April 1809 Cape Archives (KAB), Master of the Orphan Chamber; transcription published by TANAP / Globalise (Huygens KNAW)MOOC8/28.63, {18090423}sien dit aanlyn →
3. Death Notice 3999½ - Jacobus Johannes Oosthuizen, died 29 October 1867 at Grootfontein, division Colesberg FamilySearch, "Cape, Probate Records of the Master of the High Court, 1822-1990" [TO VERIFY - the collection is inferred from the form and the hand, matching SRC-077; no breadcrumb, waypoint, film or DGS number has been seen]Death Notice no. 3999½, filed 19 December 1867; two images, seen as image 1213 of 2192 [TO VERIFY] Verwysing onvolledig: Supplied as a screenshot. The ark and film/image numbers were never captured, so the original cannot be ordered from this entry alone.
4. George district opgaafrol, 1816 (volume J 97) - four Oosthuizen brothers, a sister and their Strydom, Venter and Schoeman spouses on one opening, and a farm entered as Modder fontyn FamilySearch film 008145125, images 43, 45 and 46 of 746. THE FILM'S OWN TARGET CARD, photographed by , reads: microfilmed by the Genealogical Society of Salt Lake City at GOV ARCHIVES CAPE TOWN RSA; LOCALITY OF RECORD "GEORGE, CAPE PROVINCE"; TITLE OF RECORD "OPGAAFROLLEN"; "CENSUS - TAX"; VOLUME/S "J 97"; YEAR/S INCLUDED "1816"; operator C. Marais, filmed 10 May 1978, emulsion 5460-394-361, project S-AF 20 B, roll 13.Film 008145125, image 45 of 746 (households); image 46 (landeryen and mortaliteit columns); image 43 (preceding page)
5. Who A.A. Faure was, and what the district of Swellendam contained in April 1809 Secondary and tertiary web sources, consulted 17 Aug 2026 - Geni and WikiTree for Faure; the town of George's published histories and Wikipedia for the 1811 divisionFaure's TENURE DATES (1798-1810) and the 1811 George proclamation are still [TO VERIFY] against an archival source - the Cape almanacs or KAB 1/SWM, and the proclamation itself. That he held the office of landdrost te Zwellendam IN 1809 is no longer web-sourced: it is stated in MOOC8/28.22, 26.65 and 25.18. SRC-549.sien dit aanlyn →
6. A sweep of the whole published MOOC8 for Modderfontein, for the Olifants river, and for every farm named in an Oosthuizen estate TANAP / Globalise (Huygens KNAW), Cape transcriptions, Orphan Chamber MOOC8Volumes searched: MOOC8_1-5, 6-10, 11-15, 16-20, 21-30, 31-40, 41-45, 46-50, 51-60, 71-75 - every group the collection index publishes. MOOC8/61-70 and 76+ ARE NOT TRANSCRIBED, so the sweep is complete for what exists online and not for the series.sien dit aanlyn →
7. A second transcription of film 008145125 images 45-46, supplied as a spreadsheet Supplied 18 Aug 2026 as Opgaafrol_GraaffReinet_img45-46_transcription.xlsx. Three sheets: Transcription (23 households), Column structure, Source & caveats.Film 008145125 images 45 and 46; the sheet gives the ark for image 46 as 3:1:3Q9M-CSK8-LPT7
8. The ward sequence of the 1813 George roll - Boven Oliphants Rivier, de CANGO, then Attaquas Kloof - and the rule that reads it FamilySearch, film # 008145124; George district opgaafrollen, volume J 90, year 1813Film # 008145124, IMAGES 123, 124, the page following 124, 132, 181, 185, 187 and 192 of 545 - the title leaf, the roll's first household page, and the heads of successive openings showing their 'P:r Transport' lines.

Navorsingsnotas

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.