Brokkies uit oupa Almero Oosthuizen se dagboek

Almero Oosthuizen van Droogekloof, gebore 1878, skryf sy herinneringe neer op sy skoondogter se versoek: die 1885-vloed deur Meiringspoort, sy oupa wat in 1865 die Middelwaterse lemoenboord met vate natgery het, die perdevrekte van 1892, Klaarstroom se Pietersburg-jare, en die droogtes van 1914, 1926 en 1939. Woordeliks gepubliseer.

Almero Jacobus Hitge Oosthuizen was born on Klein Vallei — his father called it Kouwveldt — on 18 January 1878, and died at Droogekloof on 29 October 1961. A few years before his death his daughter-in-law Anna Oosthuizen asked him to write his memories down, with the droughts especially in mind; how that came about is her own piece, Bruid van 1946 het droogte op Klaarstroom leer ken. Die Oudtshoorn Courant printed her extracts from the diary under the heading above, subtitled "Klaarstroom — Zeekoegat, 1885/1933". They are given verbatim. An unreadable word is marked, never guessed.

Ek is in 1878 gebore, maar my herinneringe begin by die jaar 1885 toe ek 'n seuntjie van 7 jaar was. My vader het die plaas Kouwveldt gehad. Die eigenlike naam was Klein Vallei. Ek het daar groot geword.

In 1885 was dit baie koud en dit het drie dae en drie nagte aanmekaar gereën. Die volstruise het dood gereën. Die reën het so sterk geval dat Meiringspoort se pad totaal verspoel het. Die pad was toe baie laer as nou.

My vader het my vertel, dit onthou ek nog goed, dat dit in 1865 so droog was dat my oupa, wat toe op Middelwater gewoon het, die lemoenboord voor die huis met wa en vate moes natry sodat die bome nie moes verdroog nie. Die enigste plek waar nog water was, was die hoogtes na Kouwveldt by die styl drif.

Boerdery

Die boerdery het bestaan uit saaiery, wingerde, vrugte en volstruise. Op Kouwveldt het my vader ook met perde en beeste geboer. In die jaar 1887 was daar 'n depressie of geldskaarste soos dit toe genoem is. My vader het slagbeeste na Beaufort-Wes gestuur. Die bod vir koeie was £1 en groot osse £2.10.0 tot £3; meel was 15/- per sak, gars 4/6d en jong muile het £5 stuk gekos.

Ons het hard gewerk en moes baie oppassend wees op ons implemente. Ons ploeë was nie soos vandag s'n nie, maar gemaak van hout. Slegs die hoof rysterplaat en die skaar was van yster en as die ploeg 'n klip getref het, het dit dikwels gebeur dat die balk gebreek het.

Ons trekdiere was osse en muile. Slegs oom Klaas Botha het met 'n span donkies geploeg.

Graan is in daardie jare met die sekel, per hand gesny en dan ingery. Die inbring van die gerwe is gewoonlik in die nag gedoen. Die waens is son-onder ingespan en het gery tot die volgende dag 12-uur en dit het gewoonlik 'n hele paar nagte geduur, want daar was op my plaas tussen 600 en 700 sakke gewen. Ons het met behulp van diere gedors. Dit het 'n verdere 14 dae na 'n maand geduur.

Terwyl ons gedors het moes ook vrugte gedroog word. Op Kouwveldt is tot 60 sakke gedroog en daarvoor het ons 10/- (R1) per sak gekry.

Sodra hierdie plaastake afgehandel is, het parstyd aangebreek. Die man wat stook, moes ook met min slaap klaarkom.

Parstyd

Ons oeste moes met die wa na Beaufort-Wes vervoer word. Ons het in daardie jare nie belasting op brandewyn betaal nie en kon by die groot maat verkoop. Pryse het gewissel tussen £16 en £40 per lêer.

Volstruisbloeitydperk

Ons het ook in ons kontrei volstruisboere gehad, hoofsaaklik op die bergplase en ons het maklik £10 vir 'n kuiken uit die nes gekry.

Goed onthou ek een Sondag! Oom Piet, 'n goeie ou heer, het, soos die gebruik was, soms op 'n Sondag die diens in sy eie huis behartig en daar is van 'n preekboek gebruik gemaak.

Op 'n sekere Sondag moes die kuikens pik, en oom Piet het kopers vir hulle gehad. Hy sê toe 'n jong aan om te gaan kyk of die kuikens al uitkom. Terwyl die jong weg is, het oom Piet die godsdiens gehou en toe hy in die middel van die preek was, kom die boodskapper terug. Net daar het hy opgehou, gevra na die [?aantal] kuikens en ongesteurd weer voortgegaan. Materialisme het hier ook sy invloed gehad.

Perdevrekte

Die val van die volstruismark het ook ons kontrei swaar getref, maar 'n ramp wat daaraan gelykstaan, was die groot perdevrekte van 1892. Byna al ons muile en perde het uitgevrek en my vader het van 95 perde en muile, slegs 14 oorgehou. Na hierdie vrekte het die donkie sy tuiste in ons wêreld gekry.

Pietersburg

In vroeër jare was Klaarstroom bekend as Pietersburg. Daar was 'n hotel en 'n besigheid. Dit was die gebou waar mnr. L. van Zyl sy winkel gehad het. Die besigheid het behoort aan R. [?Faesie] & Kie en mnr. Bernhardt was die bestuurder. Jammer om te sê maar daar was mense wat baie gedrink het, sodat mnr. Bernhardt lewensregte van mense gekoop het, en ook 'n plaas in die hande gekry het.

Toe ds. A. G. du Toit op Prins Albert predikant geword het, is die lisensie weggeneem by die hotel.

Brandsiekwet — Rhodes

In 1897 het my vader Kouwveldt verkoop aan mnr. Jan Müller. Ons het toe na Droogekloof, sy ander plaas getrek. In daardie jaar is die brandsiekwet deur Rhodes uitgevaardig. Dit was die enigste goeie ding wat hy in Suid-Afrika gedoen het. Die boere was ontevrede en het sterk teen die Wet geprotesteer en een oubaas het baie geraas „omdat hy dan sy goggas (keds) wat sy skape skoonhou van brandsiekte, nou moes dood dip!"

Toe word Genl. Kemp Minister van Landbou en hy stel gelyktydige dippings in en die siekte is oorwin.

Droogte 1914/'15

Droogtes het baie nagmerries veroorsaak. In die jare 1914/'15 was dit swaar droogte en eers in 1916 het 'n swaar reën 'n einde daaraan gemaak toe 10 duim uitgesak het. Vee is dood en die boere het maar klein troppies oorgehou na die droogte.

Maar daar is altyd mense! en Mense! op die ou wêreld en een vrou het swaar by my kom kla omdat die skape dan nou nie meer vrek nie. „Ja," het sy haar lot bekla, „nou kan ek nie eens meer die dooie skape se velle verkoop om geld te kry vir kos nie!"

Droogte 1926/1929

Maar daar is min mense wat dit meegemaak het, wat die droogte van 26/29 sal vergeet. Drie-en-'n-half jaar het ons geen reën gesien nie. Kos moes aan die mense uitgedeel word omdat daar nie geld was om te koop nie. Die Afdelingsraad het toe in die wyk Zeekoegat, plaaspaaie laat repareer sodat die boere naby hul huis kon werk om te verdien.

Dis in daardie tyd dat die verleggings in Meiringspoort gemaak is sodat die pad bo die hoogwatermerk is.

Toe die reën genadiglik in 1929 kom, het die regering lenings aan die boere gegee om weer skape te koop. Die lening was £200 vir elkeen.

Depressiejare

Vier jaar later, in 1939, het ons weer 'n droogte gehad en boonop depressie. Wol was maar trippens per pond, maar die regering het 'n subsidie van 3d per pond bygegee sodat ons sikspens per pond gekry het.

In daardie jare is die plase in hierdie distrik gekamp, wat die grootste redding vir die veeboer was.

Oupa se dagboek sluit

Die herinneringe sluit af: „Ek het probeer om 'n uiteensetting te gee van toestande soos ek dit beleef het van die jaar 1885 tot 1933. Daar was baie donker tye, maar ook baie ligstrale, maar as ons ons seëninge tel, sal dit baie meer wees as die donker dae."

Mnr. Oosthuizen is in 1961 oorlede.

Who the diary's people are

The writer's father — my vader throughout — is Ockert Almero Oosthuizen (1836–1922): Kouwveldt was his farm, sold in 1897, and Droogekloof the one the family moved to. The grandfather watering the orange grove on Middelwater in 1865 is Jan Adriaan Oosthuizen (1816–1882), three years before he took Rondabel — his son's memory of him, at one remove, is the only picture of daily life on Middelwater in the 1860s this record holds. Kouwveldt is Klein Valie No. 182, whose portions still carry the name as Koude Veld and Kouveld. The scans may be downloaded from the document pages: the full page, the left half and the right half.

What this story is about

• about Almero Jacobus Hitge Oosthuizen
• about Ockert Almero Oosthuizen
• set on Klein Valie No. 182
• set on Drooge Kloof

Sources

Everything this story rests on, with a link to the original wherever one exists. Where a citation is incomplete it says so, an incomplete citation is a research gap, not a formatting problem. If your work is here and the credit is wrong or thin, please tell us and it will be fixed.

1. Newspaper Same page and issue as SRC-585; date [TO VERIFY], after October 1961Scans DOC-0348 (left), DOC-0349 (page), DOC-0350 (right); published verbatim as story STO-0048
2. Newspaper Die Oudtshoorn Courant, a Saturday, bladsy tien; date cropped from the clipping - AFTER OCTOBER 1961 (her father-in-law is 'wyle') and during a drought then past its third year. [TO VERIFY] the issue dateClipping in the family's papers, 'Joubert' written at its head; scans DOC-0348/0349/0350
3. Newspaper Same page and issue as SRC-585; date [TO VERIFY], after October 1961Scans DOC-0348 (left), DOC-0349 (page), DOC-0350 (right); published verbatim as story STO-0048
4. 'Brokkies uit oupa Almero Oosthuizen se dagboek', Klaarstroom - Zeekoegat 1885/1933 - Die Oudtshoorn Courant Same page and issue as SRC-585; date [TO VERIFY], after October 1961Scans DOC-0348 (left), DOC-0349 (page), DOC-0350 (right); published verbatim as story STO-0048

Research notes

The research behind this page, kept separate from it: dated working notes, open questions, and what is not yet settled.