← Die land

Storie · 1899–1903 · v4.1

Die oorlog bereik die Koup

Een keer met 'n lopende geveg deur Die Gang op 2 Februarie 1901, wat 'n Boer dood op Remhoogte laat. En een keer stil, in 1903, toe 'n vrou hier introu wat twee broers vier-en-dertig dae uitmekaar in Natal begrawe het

The Anglo-Boer War came to these farms twice: up the road from Klaarstroom on 2 February 1901, when a running fight through Die Gang left three men dead, a Boer of Scheepers's commando and two British soldiers, and a farmer buried all three; and quietly in 1903, when a woman from Tulbagh married into a Prince Albert family having lost two brothers in Natal thirty-four days apart.

Die Anglo-Boereoorlog word gewoonlik vanuit Natal en die Vrystaat vertel, ver van hierdie plase. Tog het dit twee keer hierheen gekom: een keer met ’n kommando agterna, met die pad van Klaarstroom af, en een keer stilweg, in 1903, toe ’n vrou van Tulbagh in ’n Prince Albert-familie introu en twee dooie broers saamgebring het.

Die skermutseling by Remhoogte, 2 Februarie 1901

Gideon Scheepers het op 16 Desember 1900 saam met kommandant P. H. Kritzinger se kommando die Kaapkolonie binnegekom. Sy eerste aanval het veertien dae later gevolg, ’n trein wat by Sherborne gevat en verbrand is. Teen die einde van Januarie was sy manne in die berge suidoos van Prince Albert.

Op 2 Februarie 1901 het twee patrollies van die Prince Albert Mounted Troops na Klaarstroom gery. Hulle het op pad drie Boereverkenners gevang en was met hulself tevrede. Hulle het nie geweet dat ’n groot klomp Boere die dorpie die vorige dag beset het nie.

Hulle het ingery, dit besef, en gou weer uitgery, met die Boere agterna. Die jaagtog het hulle naby Remhoogte ingehaal, in ’n vallei tussen Klaarstroom en Prince Albert wat die distrik Die Gang noem. Dit was goeie grond vir wie dit ook al gehou het, en die Boere het dit gehou. Die jaagtog het daar gestop. Die soldate wat oor die pas gekom het, het weggekom.

Twee manne nie. Troeper S. K. Gishford van die 2de Brabant’s Regiment is gedood. Lanskorporaal J. Boyd, ’n Ier wat jare in Australië deurgebring het en die eerste man was wat by die Scottish Sharpshooters aangesluit het, is erg getref en het in Wolwekloof ingekruip. Johannes Kleu het hom daar raakgeloop en is deur die bors geskiet. Agt Britse soldate is gevange geneem nadat hul perde onder hulle uitgeskiet is.

Kleu was twee-en-twintig of drie-en-twintig. Hy het agtien dae tevore by Scheepers aangesluit.

Wat hy in daardie kloof gedoen het, is die een ding waaroor die bronne dit nie eens is nie, en dit bepaal watter soort dood dit was. By Rose Willis is hy ongewapend en op pad huis toe Aberdeen toe, en skrik Boyd en skiet. [SRC-010] By Marincowitz is hy sonder meer 'n vegter: "One of the Boers, Johannes Kleu, was seriously wounded and was left behind with the Du Plessis family at Remhoogte." [SRC-172] Die ooggetuie in die huis noem hom "a young Boer" en sê die Engelsman het hom "at point blank range through the chest" geskiet. [SRC-632]

'n Man op pad huis toe wat op 'n verskrikte gewonde soldaat afkom, en 'n man van die kommando wat op armlengte geskiet word, is nie dieselfde gebeurtenis nie, en hierdie bladsy kies nie tussen hulle nie. nog onseker

Die boer wat hulle begrawe het

Roelof du Plessis het op Remhoogte gewoon. Sy dogter Miemie was daardie dag tien jaar oud, en op vyf-en-tagtig het sy vertel wat in die huis gebeur het. Sy het dit in Engels vertel en dit staan hier soos sy dit gesê het:

During the war an Englishman's horse was shot from under him at Remhoogte. He himself was wounded and hid in Wolwekloof. A young Boer, named Johannes Kleu came upon him and the Englishman shot him at point blank range through the chest. My father carried the sorely wounded Kleu through the back door into the house and laid him in the room where he died. He was wearing a red waistcoat and in the pocket was his home address. [SRC-632]

Die man wat vir Kleu geskiet het, was dus die man op wie hy pas afgekom het, en hy het dit van ’n paar tree af gedoen. Dit is die weergawe van iemand wat in die huis was, en dit is die enigste een.

Du Plessis het die liggaam in ’n kombers toegedraai en dit stil-stil in die nag begrawe. Ná die oorlog het hy die onderbaadjie, met sy koeëlgat, aan Kleu se ouers op Aberdeen gestuur. ’n Stukkie papier in ’n dooie man se sak is hoe ’n boer in die Koup geweet het waarheen om te skryf, en dit bly die enigste rede waarom iemand weet waar die dooie man vandaan gekom het.

Terwyl hy daardie graf gegrawe het, het du Plessis vir Boyd gekry. Hy het aan sy wonde beswyk waar hy gelê het. Die twee soldate is langs mekaar begrawe. Ná die oorlog het Boyd se weduwee gevra dat hy na die begraafplaas van die naaste Anglikaanse kerk verskuif word, en dit was die Church of the Good Shepherd op Klaarstroom. Sy kruis staan daar langs Gishford s’n, wat Hirschford gegraveer is en 4 Februarie aangee, en op albei punte verkeerd is.

Kleu is nooit verskuif nie. Sy ouers het geantwoord dat hy met rus gelaat moet word, en hy lê in Wolwekloof, in die kloof waar hy geskiet is, vierhonderd meter van die grond waar die du Plessis-familie begrawe lê. Miemie de Wit was duidelik dat dit nie die familiebegraafplaas is nie en dit ook nooit was nie.

Wanneer die ouers gevra is, is nie uitgemaak nie. By Miemie antwoord hulle vir du Plessis omstreeks 1902, toe die onderbaadjie hulle bereik het. By Rose Willis word die familie in 1948 gevra, en weier hulle in dieselfde woorde. [SRC-010] Of hulle is twee keer gevra, ses-en-veertig jaar uitmekaar, en het albei kere dieselfde gesê, of die tweede datum hoort by die eerste weiering. nog onseker

Waar die weergawe vandaan kom

Niks daarvan is ’n depêche of ’n hofrekord nie, en die ketting is kort genoeg om uit te skryf. Die eGGSA-album vir die Remhoogte-graf en Rose Willis se Klaarstroom-cameo vertel dit in bykans dieselfde woorde omdat albei dieselfde boek erken: Helena Marincowitz se Prince Albert and the Anglo-Boer War, in 1999 deur die Fransie Pienaar-museum uitgegee. [SRC-172] Sy erken op haar beurt ’n onderhoud wat sy in 1977 met Miemie de Wit gevoer het, teen daardie tyd vyf-en-tagtig, wat die volgende jaar oorlede is. [SRC-632]

Daar is dus nie twee onafhanklike weergawes hier nie, en ook nie drie nie. Daar is een dogtertjie wat in die huis was, wat ses-en-sewentig jaar later met ’n vrou van hierdie distrik gepraat het wat dit neergeskryf het. Al die res is ’n afskrif daarvan. Alles hierbo kom deur haar.

’n Derde vertelling verskil van albei. Die Zeekoegat-cameo laat luitenant-kolonel R. K. Parke die twee patrollies met vyf houwitsers teen die Kredouwpas op stuur om die Boere uit te dryf, ’n doelbewuste verdrywing eerder as ’n verraste inry, en dit noem die mag Yeomanry en nie die Prince Albert Mounted Troops nie. Nie een weergawe word hier gekies nie. Die plaas se eie geskiedenis, De Claar Stroom, dra die cameo s’n.

Wat wel getoets kan word, is die grond, en dit hou. Die graf lê op -33,2819, 22,4105, wat 14,5 km van Klaarstroom en 36 km van Prince Albert is, 72% van die pad tussen die twee. Dit is presies waar ’n jaagtog wat by Klaarstroom begin en voor die pas geëindig het, moes eindig.

Die datum is intussen bevraagteken. ’n Oorlogsgrafte-samestelling gee hierdie man 24 Augustus 1901 by Doornrivier in die Langkloof, tweehonderd kilometer en ’n bergreeks daarvandaan. [SRC-620] Drie dinge staan daarteen. Die Good Shepherd se eie rekord het Boyd en Gishford op 2 Februarie in Die Gang gesneuwel. [SRC-625] Kleu het op 15 Januarie by Scheepers aangesluit en die oorlog het vir hom agtien dae geduur, wat langs die rekenkundige pad by dieselfde dag uitkom. En ’n man wat in die Langkloof gesneuwel het, word nie deur die vinder op ’n Prince Albert-plaas begrawe nie.

Twee Remhoogtes, en die regte een kan gewys word. Hierdie afdeling dra meer as een plaas met dié naam, en die weergawes sê nie watter een nie. Marincowitz gee die afstand twee keer, van twee verskillende mense: die plaas lê veertig kilometer van Prince Albert op die Klaarstroom-pad. [SRC-172] Reim Hoogte Nr. 167 lê 36,9 km reguit van die dorp af, wat omtrent veertig met die pad is. Rhemhoogte Nr. 125, Middelwater se noordelike buurman, lê 46,3 km reguit en kan met geen pad veertig wees nie. Die graf se eie koördinaat, wat uit die eGGSA-album kom en nie uit die boek nie, het reeds op 167 gestaan. Die voorval hoort by Reim Hoogte.

Wie Johannes Kleu was

Die man in daardie graf is steeds nie bekend nie. Dit moet reguit gesê word, want die res het vaster geword.

Die oorlogsrekords gee ’n naam en ’n adres: Klue, (Piet) Johannes, burger, Scheepers Cape Rebel Commando, van Waterkloof, Aberdeen. [SRC-619] [SRC-620] Die hakies hou ’n noemnaam, en Piet is Petrus. Maar geen Kleu van Waterkloof is gevind nie, en geen huishouding op Aberdeen is nog aan hom verbind nie.

Wat wel vaster geword het, is dat Aberdeen ’n tuiste is en nie ’n aanstuuradres nie. By Marincowitz sluit hy vroeg in Januarie 1901 daar by Scheepers aan, en du Plessis stuur die onderbaadjie aan sy ouers in die dorp. [SRC-172] Dieselfde boek het Carel Petrus van Heerden, wie se ouers ook op Aberdeen gewoon het, wat hulle gaan kuier en op 16 Januarie by dieselfde kommando aansluit. Rose Willis plaas Kleu se aansluiting op die vyftiende. Scheepers het daardie week plaaslike seuns opgeneem soos hy verbygetrek het, en Kleu was een van hulle.

Die naaste ding daaraan is ’n plaas veertig kilometer daarvandaan. Sebastiaan Johannes Kleu (g.1837) is op 29 November 1908 op Tweebracht, Aberdeen, oorlede, nadat hy sy kinders op Uniondale in die Langkloof grootgemaak en sy kleinkinders op Aberdeen sien gebore word het. [SRC-626] Daardie huishouding het in die 1880’s of 1890’s die Aberdeen-distrik in getrek, en dit is die beweging waarvan ’n jong rebel van 1901 deel moes wees. Dit is waar ’n mens volgende sou kyk, en dit is nie ’n antwoord nie. nog onseker

Sy geboortejaar is nie drie lesings nie, maar geen. Die kopsteen lees ca 1880, wat niks sê nie; die twee weergawes van sy dood noem hom twee-en-twintig en drie-en-twintig, en albei is tweedehands. Wat oorbly, is ’n geboorte iewers om 1878, los gehou.

Een kandidaat het weggeval. Johannes Paulus Kleu, in 1876 op Zuurberg in ’n Graaff-Reinet-huis gebore, is ’n maand lank heen en weer beredeneer op sterkte van ’n sterfjaar van 1902. Die jaar maak nie saak nie. Niks verbind hom aan ’n plaas op Aberdeen nie.

Die res van die distrik se oorlog

Die dorp self het, soos een weergawe dit stel, byna op die rand gelê van waar die kommando’s gewerk het. Die Britte het ’n garnisoen daar gehou en die NG kerk versterk, dieselfde gebou wie se begraafplaas baie van hierdie familie hou, ook Ockert Almero Oosthuizen, wat twee-en-sestig was toe die oorlog begin het en vyf-en-tagtig toe hy daar begrawe is.

Die terugtog na Zeekoegat

Scheepers het die nag van daardie selfde 2 Februarie op Bloemendaal deurgebring, wes van Klaarstroom. Die Britte het hom daar ingehaal, en hy het sy manne te voet noord gestuur, oor die Witteberg, deur Boesmanskloof, Sleutelfontein en Botterskraal, en het Zeekoegat op 7 Februarie bereik. Hulle het daar twee winkels vir voorrade geplunder en 'n groep Beaufort West District Mounted Troops gevange geneem wat gestuur is om hulle voor te keer. Die 2de Brabant’s Regiment het sover as Letjiesbos agterna gejaag, die spoor verloor, en is per trein teruggestuur om die Swartbergpasse te bewaak.

Bloemendaal self dra 'n herinnering aan daardie nag. 'n Gedeelte is in 1935 deur die eienaar, 'n sekere Piet Oosthuizen, hier ongeïdentifiseer, Scheepersrus herdoop. Britse gewere wat in die jaagtog deur Die Gang gevat is, is stukkend geslaan en in die Groot Rivier gegooi, en dele daarvan het in 1970 met 'n vloed op die plaas uitgespoel. Die plaas behoort steeds aan hierdie familie.

Boere het die poskoets en sy perde gevat by ’n plaas met die naam Botterkraal, op die pad tussen Prince Albert Road-stasie en die dorp. Twee plase met daardie naam is hier aangeteken en nie een lê op daardie pad nie, en watter een dit was, is dus ’n oop vraag eerder as ’n antwoord.

Gideon Scheepers is op ’n plaas met die naam Koppieskraal gevang, siek met wat ’n dokter as ’n dermversperring gediagnoseer het, deur sy eie kommando agtergelaat, alleen. Hy het hom op 11 Oktober 1901 aan kaptein E. R. A. Shearman van die 10de Hussars oorgegee. Hy is op Graaff-Reinet verhoor en op 18 Januarie 1902 gefusilleer, drie-en-twintig jaar oud.

Daardie Koppieskraal is nie die plaas van dieselfde naam in hierdie distrik nie. Kopjes Kraal No. 123 lê uit na Klaarstroom se kant toe op 22,71° oos, en die plaas waar hy gevang is, lê wes van Prince Albert naby Bosluiskloof, omtrent 102 km daarvandaan. Die name is identies en die plase is nie, wat die oudste strik in hierdie distrik is.

Die oorlog wat deur ’n huwelik gekom het

Johanna Fredricka Malherbe is op 31 Mei 1875 op Tulbagh gebore, die tiende van elf kinders. Sy is op 19 Mei 1903 op Prince Albert met Almero Jacobus Hitge Oosthuizen getroud, en dit is deur haar dat hierdie familie hoegenaamd hier is.

Sy was die laaste van haar huishouding om by daardie troue op te daag, en sy het uit drie slegte jare daarheen gekom.

24 Januarie 1900haar broer Johannes Barnard Malherbe, 37, is by Bergville, Natal dood
27 Februarie 1900haar broer Isaak Johannes Malherbe, 40, is by Colenso dood
1 Julie 1900haar suster Maria Magdalena Keytel Malherbe, 44, is dood
3 Januarie 1901haar vader Hendrik Lodewyk Malherbe, 72, is op Tulbagh dood

Twee broers, dood in Natal, vier-en-dertig dae uitmekaar.

Albei het geskryf, en albei briewe het oorleef. Izak het op 5 Oktober 1899 uit Pretoria aan sy suster Minnie geskryf, vyf dae voordat die oorlog begin het. [SRC-445] Sy jonger broer Pieter het op 2 Januarie 1937 uit Plumstead geskryf, sewe en dertig jaar later, om 'n gepubliseerde weergawe van die slag waarin hulle geveg het reg te stel. [SRC-446] Hulle word saam vertel in Twee briewe, een aand.

'n Foto van een van hulle

Daar is 'n portret van die oudste van die twee, geneem voor dit alles. 'n Ateljeefoto van Johannes Barnard Malherbe met sy vrou, agterop geskryf "Jan en Gussie Malherbe", met 'n potloodpyltjie onder elke naam sodat niemand dit verkeerd om kon lees nie. Hy staan links in 'n donker baadjie en strikdas, reeds bo die voorkop kaal, met 'n punterige baard. Gussie is by sy skouer in 'n hooggeslote lyfie met die moue in vol skaapboudvorm.

Daardie moue is die enigste datum wat die foto het. Hulle het hul uiterste in 1895 bereik en teen 1898 ineengestort, so die sitting is iewers in die middel-negentigs, drie tot sewe jaar voor Spioenkop. Hy was omtrent een-en-dertig. Dit is die enigste afbeelding hier van enigiemand wat in daardie oorlog gesterf het.

Deneys Reitz het langs hulle gestaan

Een bewering sou die twee helftes van hierdie storie in een man saamgevoeg het. Die Zeekoegat-cameo plaas Reitz self in die Klaarstroom-strooptog waarmee hierdie storie oopgemaak het, ruiter saam met Scheepers. Die memoir is nou daarteen gelees [SRC-437], en dit steun die bewering nie.

Commando noem Klaarstroom, Prins Albert, Meiringspoort of die Kredouw nêrens nie. Reitz het ook nooit saam met Scheepers gery nie: Scheepers kom drie keer voor, en elke keer hoor Reitz tweedehands, een keer uit krygshofpapiere wat van 'n kolonel gebuit is en een keer uit gesprek op die pad, dat die man reeds gevang en weens treinvernieling tereggestel is. Reitz hét die Swartberg oorgesteek, en daardie gedeelte is van die lewendigste in die boek, maar hy het dit suidwaarts saam met Smuts gedoen, die vallei in wat na Oudtshoorn loop, en ná Scheepers in Januarie 1902 doodgeskiet is, 'n jaar ná die strooptog waarmee hierdie storie oopmaak.

Die twee helftes bly dus twee helftes. Die verbinding was aanloklik, en die memoir steun dit nie.

Die twee datums is nie duister nie. Hulle is twee van die bes gedokumenteerde dae van die oorlog, en ’n sewentienjarige wat daar was, het die bekendste weergawe daarvan in die taal geskryf.

Deneys Reitz het saam met die Pretoria-kommando gery. Sy korporaalskap, omtrent twintig jong manne wat hul eie leier gekies het, is gelei deur ’n man wat hy Isaac Malherbe noem. Reitz se Commando, in 1929 gepubliseer, noem hom oor en oor en bewonder hom sonder voorbehoud.

Op die aand van 23 Januarie 1900, terwyl hulle onder Spioenkop gewag het, het Reitz by die vure saam met hulle gesit. Hy het later geskryf dat hy ’n stil uur deurgebring het met manne "who were mostly dead next morning", wat die volgende oggend meestal dood was.

Toe hy die volgende dag teen die koppie uitklim, deur die dooies en die sterwendes, het hy een van hulle gekry:

the body of John Malherbe, our Corporal's brother, with a bullet between his eyes

(die lyk van John Malherbe, ons korporaal se broer, met ’n koeël tussen sy oë)

Toe die Britte uiteindelik teruggetrek het, het Isaac van die rand af opgekom, en Reitz teken hom aan as "grim and worn, grieved at the death of his brother", grimmig en uitgeput, bedroef oor sy broer se dood. Teen die middag het Isaac beveel dat die Pretoria-dooies bymekaargemaak word. Hulle is in komberse afgedra, op die kommandowa gelaai, na Ladysmith begelei en na Pretoria gestuur vir begrafnis.

Isaac het vier-en-dertig dae oorgehad. Op 27 Februarie 1900 het die korporaalskap ’n voorpos by Pietershoogte bo Colenso gehou toe die Britte daardeur gekom het. Reitz was elders en het dit later gehoor:

Thus our corporalship was wiped out, with its leader, Isaac Malherbe, the bravest of them all

(So is ons korporaalskap uitgewis, saam met sy leier, Isaac Malherbe, die dapperste van hulle almal)

Reitz se paar is hierdie familie se paar

Die datums het ja gesê en een besonderheid het wag gesê. Daardie besonderheid is opsy gesit, deur Frans, en die redenasie hoort op die bladsy eerder as in 'n aantekening.

Daarvoor: twee broers met die name John en Isaac Malherbe, een op 24 Januarie 1900 by Spioenkop gedood en die ander op 27 Februarie 1900 by Colenso, en hierdie familie se twee broers, Johannes Barnard en Isaak Johannes, dood op daardie selfde twee dae, in Natal en by Colenso. Twee pare broers van een van wat op dieselfde twee dae in dieselfde oorlogstoneel sterf, is nie iets om twee keer te verwag nie.

Daarteen: ’n moderne weergawe van die korporaalskap noem sy leier the 25-year-old Malherbe. FamilySearch stel Isaak Johannes Malherbe se geboorte op Tulbagh, 29 Augustus 1859, wat hom veertig gemaak het. Dit is nie ’n afrondingsfout nie en dit word nie hier weggewuif nie, en FamilySearch besleg dit ook nie een kant toe nie.

Twee dinge is die moeite werd om reguit te sê. Die ouderdom kom uit ’n sekondêre weergawe en nie uit Reitz nie, wat glad geen ouderdomme gee nie. En dit was Tulbagh-manne in ’n Pretoria-kommando, gewoon genoeg vir manne wat in die 1850’s en 1860’s in die Kaap gebore is, van wie duisende teen 1899 in die Transvaal gewoon het.

Die tweede twyfel oorleef nie sy huweliksregister nie. Venterstad, 12 Februarie 1895, en onder woonplaats tijdens het huwelik staan Pretoria. Hy was twee-en-dertig en het sy beroep as slager opgegee. Vyf jaar voor die oorlog was Johannes Barnard Malherbe dus nie ’n Tulbagh-man wat dálk noorde toe is nie. Hy het in Pretoria gewoon. ’n Kaapse slagter wat in 1895 daar woon, is presies die man wat in 1899 saam met die Pretoria-kommando uitry.

Dit maak niks omtrent sy broer uit nie, en die ouderdomsbeswaar bly daardeur onaangeraak. Wat dit wegvat, is een van die twee dinge wat teen die identifikasie gestaan het.

Die ander is weggevat deur die memoir self te lees. Commando noem net twee Malherbes in sy hele lengte: Isaac, oor en oor, en John een keer, as die korporaal se broer. Dit sê vyf broers met die naam Malherbe was die leidende gees van die kommando, en dat Isaac die oudste van hulle was. Hierdie familie se vier broers is Isaak Johannes van 1859, Johannes Barnard van 1862, Hendrik Lodewyk van 1867 en Petrus Jacobus van 1871, en Isaak is die oudste van hulle. Dit is die een spesifieke ding wat Reitz sê oor die man vir wie hulle gekies het.

Daarteenoor staan een getal in 'n moderne oorvertelling, en Frans se oordeel is dat dit eenvoudig verkeerd is: manne kies nie 'n seun om hulle te lei nie. Reitz, self sewentien en wat nêrens in die boek ouderdomme gee nie, beskryf 'n korporaal voor wie sy manne geswig het. 'n Sekondêre weergawe se vyf-en-twintig teenoor 'n doopregister se 1859 is nie 'n wedstryd tussen gelykes nie.

So dan: Isaak Johannes Malherbe, gebore op Tulbagh op 29 Augustus 1859 en op 27 Februarie 1900 by Colenso gesneuwel, is die Isaac Malherbe van Reitz se korporaalskap, en sy broer Johannes Barnard is die John wat op Spioenkop gevind is met 'n koeël tussen die oë. Die ouderdomsverskil word nie weggesteek nie; dit staan hierbo genoem en bly waar dit hoort, by die weergawe wat dit dra.

Hierdie familie het dus sy Spioenkop-dooie in Pretoria begrawe eerder as in Natal, en die graf is nog daar.

Daar is ’n derde man. Hermanus Karel Andreas Venter, gebore 1856, uit die Venters van wie hierdie hele Karoo-verhaal afstam, is op 24 Januarie 1900 dood, dieselfde dag as Johannes Barnard Malherbe. Die stamboom gee sy sterfplek as "Spionskop … During Anglo Boer war". Van die duisende plekstringe in daardie lêer is dit een van ’n handjievol wat die geleentheid noem in plaas van ’n dorp, en dit is die enigste een hier wat die oorlog hardop sê.

Die versoekskrif

Die Malherbe-familie hou dat nadat die seuns verloor is, die oorblywende seun gevange geneem is, en dat sy moeder Kaapstad toe is en die goewerneur vir hom gesmeek het, en dat hy toe in Suid-Afrika gehou is eerder as om saam met die res na Sint Helena verskeep te word.

Daardie moeder was Isabella Johanna Jacoba Zulch, gebore 1837. Sy het twee van haar seuns binne vyf weke in Natal begrawe en twee oorgehad. Albei daardie twee, Hendrik Lodewyk en Petrus Jacobus, het tot in die 1930’s en 1940’s gelewe.

Sowat twintigduisend man is in daardie oorlog gevange geneem, en die kampe aan die Kaap het so vinnig gevul dat die Britte hulle na Sint Helena, Bermuda, Ceylon en Indië gestuur het. Twee manne in hierdie familie se wyer stamboom is in daardie kampe dood: een by Diyatalawa in Ceylon op Kersaand 1900, een in Bermuda op 30 Desember 1901. Die vrees agter die versoekskrif was dus nie verbeel nie. Om in Suid-Afrika gehou te word, was dit werd om Kaapstad toe te gaan.

’n Moeder wat twee seuns verloor het en Kaapstad toe gaan om die derde uit ’n kamp op ’n eiland in die Suid-Atlantiese Oseaan te hou, is presies wat die datums beskryf. Of sy gegaan het, en wat sy geskryf het, is nog nie bewys nie.

Waaroor hierdie storie gaan

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

  1. Rose Willis and Doreen Atkinson, with Judy Maguire and Bruce Rubidge, "Klaarstroom: Ancient place of clear waters" (Karoo Cameos, 2021) Karoo Development Foundation, Karoo CameosKaroo Cameos, 2021sien dit aanlyn →
  2. Helena Marincowitz, Prince Albert and the Anglo-Boer War (1899-1902), Fransie Pienaar Museum, Prince Albert, 1999 Fransie Pienaar Museum, Prince AlbertMarincowitz, Helena (1999): Prince Albert and the Anglo-Boer War (1899-1902). Prince Albert, Fransie Pienaar Museum. 51 pp. Read in full from pp.4-51; pp.1-3 (cover, title, contents) not photographed.
  3. Roll of Honour South Africa, person 45992: Klue, (Piet) Johannes, killed in action 24 August 1901 rohsa.co.za, Roll of Honour South Africa (compiled online database)Person no. 45992; service no. unknown; unit Scheepers Cape Rebel Commandosien dit aanlyn →
  4. War Museum of the Boer Republics, burgersterftes 1644: Klue, (Piet) Johannes, Waterkloof, Aberdeen Oorlogsmuseum van die Boererepublieke / War Museum of the Boer Republics, burger-sterftes databaseDatabase ID 1644sien dit aanlyn →
  5. South African Military History Society, Military History Journal: Commandant Gideon Scheepers in the Cape Colony South African Military History Society, Military History Journalsamilitaryhistory.org, jnl2/vol185gs.htmlsien dit aanlyn →
  6. eGGSA, Klaarstroom, Church of the Good Shepherd churchyard: the Boyd and Gishford war graves eGGSA Graves, Western CapeAlbum 'klaarstroom/church'; captions BOYD J. -1901 and HIRSCHFORDS -1901; CEM-477sien dit aanlyn →
  7. WikiTree, Kleu surname index and profile Kleu-25: the Kleu family of George, Uniondale and Aberdeen WikiTree, collaborative family treewikitree.com/genealogy/KLEU, 89 profiles; profile Kleu-25 (Sebastiaan Johannes Kleu, b. 1866)sien dit aanlyn →
  8. Miemie de Wit, interviewed by Helena Marincowitz, 1977: the death of Johannes Kleu at Remhoogte Fransie Pienaar Museum, Prince AlbertPrinted in SRC-172 at p.34, under 'Stories of the Anglo-Boer War (Personal interviews)'. Portrait on the same page, photo credited to Anna de Wit.

Navorsingsnotas

Built 7 Aug 2026. THE LOAD-BEARING CAUTION: the Remhoogte account is second-hand (SRC-330) and its own geography is the only part independently verified here - the grave's coordinate puts it 72% of the way from Prince Albert to Klaarstroom, which is where the account requires it to be. Spioenkop is an INFERENCE from a date and a theatre, not a document. The petition is family memory and is LEAD-0130. Two Koppieskraals and two Botterkraals are named as traps rather than resolved.

[7 Aug 2026] DENEYS REITZ ADDED. [FAMILY] Debeys reits wrote about the malherbe brothers in accou t of war. Look it up. He did: Commando ch. 9 and 10 (SRC-331) name John Malherbe, killed on Spion Kop on 24 January 1900, and his brother Isaac, the corporal, killed at Pieters Heights on 27 February 1900 - the two days this family's two brothers died. THE IDENTIFICATION IS NOT PROVED and the page says so: a secondary account calls Reitz's corporal 25, and Isaak Johannes MalherbeM was born in 1859. Reitz gives no ages.

[12 Aug 2026] VOICE REWRITE to STORY-VOICE.md, both languages. en 2/7/2 -> 0/0/2, af 6/6/2 -> 0/0/2 (narration/bold-sentence/punchline). The two punchline hits left in each are FALSE POSITIVES and should stay: 'Johannes Klue was twenty-two years old and came from Aberdeen' and 'Two brothers, dead in Natal, thirty-four days apart' are sections ending ON THE FACT, which is what the standard asks for. The heuristic only flags them because the numbers are spelled out and the block is short.

ONE FACT CORRECTED AGAINST THE RECORD. The page said Ockert Almero OosthuizenL 'was sixty-four when the war began and eighty-five when he was buried there'. PER-000005 gives his birth as 27 November 1836 and his death as 2 January 1922. The war began on 11 October 1899, before his birthday, so he was SIXTY-TWO. The eighty-five is right - he turned 85 on 27 November 1921 and was buried in January 1922. Corrected in both languages. This is arithmetic against a linked record rather than a research question, which is why it was fixed rather than flagged.

Headings that narrated the research now name the subject: 'What this settles' -> 'Who Johannes Klue was', 'The ground agrees with the story' -> 'What the ground says'. Removed 'was already in this project', 'It also closes half a research question', 'This project holds two Botterkraals', 'That Koppieskraal is not the one in this project', 'the only likeness this record holds', 'the only one in this project that says the war out loud', and 'the distances are computed from this project's own coordinates'. Also removed the self-congratulating tail 'which is the oldest trap in this district and worth writing down every time it is avoided' - the trap is worth naming, our avoidance of it is not. PROCESS ARCHAEOLOGY: 'That second doubt has since gone... His marriage register turned up' now reads 'The second doubt does not survive his marriage register', which is the same evidential claim without the discovery narrative. Thirteen bolded sentences removed. KEPT, because STORY-VOICE.md lists it as evidence discipline rather than narration: 'it is second-hand, and this page will not pretend otherwise'.

RESEARCH TAIL NOW A PANEL under 'What has not been worked out' / 'Wat nog nie uitgepluis is nie': the Cape Town Prisoners of War records, Klue's open birth year, the unidentified Botterkraal, and the standing age objection to the Reitz identification.

CHECKED AND CORRECT: all four death dates and ages in the Malherbe table, the thirty-four days between 24 Jan and 27 Feb 1900, Johanna Fredricka twenty-four at the outbreak, Isaak Johannes forty, and Hermanus Karel Andreas VenterM dead the same day as Johannes Barnard.

FLAGGED, NOT FIXED: the story writes the surname KLUE throughout while PER-000518's display_name is 'Johannes KleuM (d. 1901, Remhoogte)'. Both spellings are in play in this district and 5a-i says the person carries one house spelling; which one is Frans's call. verify_af passing.

[12 Aug 2026, same pass] THE PETITION SECTION NOW STATES THE SETTLED PICTURE. Frans, 12 Aug: the petitioner was not Johanna Fredricka but her mother, and the page need not narrate the earlier attribution. The section had argued its way there - 'The dates move the story up one generation, and make it better rather than worse', 'Johanna Fredricka was twenty-four when the war began and unmarried until the year after it ended. Her first child was born in 1904. She had no son to petition for. Her mother did' - which is 10's process archaeology, and it also worked by disproving an attribution the reader had never been given. It now reads straight: the family's account, then 'That mother was Isabella Johanna Jacoba ZulchM, born 1837', then the camps, then the hedge. Nothing about who petitioned has changed; the reasoning that got there is out. The hedge 'Whether she went, and what she wrote, is not yet proved' stays, and so does the [FAMILY] tag on the source line.

[14 Aug 2026, SRC-437] THE REITZ CLAIM IS SETTLED AND IT IS FALSE. The page now says so instead of hedging, in both languages. The [TO VERIFY] is removed because the document that was named as the settle has been read, which is the only thing that removes one.

[14 Aug 2026, SRC-437] THE MALHERBE HALF OF THIS PAGE WAS TESTED AGAINST THE FULL MEMOIR and came through. Reitz names only two Malherbes in the whole book - Isaac twenty-six times and John once, as 'our Corporal's brother' - and says five brothers named Malherbe were the leading spirits and that Isaac was THE ELDEST of them. Isaak Johannes (b.1859) is the eldest of the four brothers this model holds. The age objection recorded on PER-001552 is untouched: Reitz gives no age for anyone named Malherbe anywhere, so the secondary account's '25' is not his.

[14 Aug 2026] THE IDENTIFICATION IS NOW STATED, NOT HEDGED. [FAMILY] It is without a doubt our malherbes... young person would not have a senior rank anyway. The section heading changes from a question to a statement and the closing 'very probably the same pair, and not proved' is gone. THE AGE DISCREPANCY STAYS ON THE PAGE - it is named, and left on the secondary account that carries it. verify_af caught the English hedge left behind when the Afrikaans was firmed, which is exactly the check's purpose.

[18 Aug 2026, NAMING AND LINKING PASS] Run over every story after .. and link persons talked about to their profile so users can click through.' Two new checks in checks.py now find both faults. In this story: a section opening on an unnamed person now names them.

[27 Aug 2026] AFRIKAANS LANGUAGE PASS, v2.5: long sentences broken, tone particles and the gedagtestreep out of our own prose. Dashes inside a blockquote are left alone, because a transcription is a promise about the paper. NOT a content change; verify_af confirms every fact of the English twin survives and the English is untouched.

[27 Aug 2026] RESEARCH SWEEP, v2.6: the two brothers dead in Natal thirty-four days apart BOTH WROTE, and both letters survive here (SRC-445, SRC-446). The page named their deaths and not their words; it now points at STO-0041.

v+ 28 Aug 2026: title kept, subtitle set. The subtitle carries the page's structure - the war arrives twice, once loudly and once by marriage - which the title alone does not signal.

*** [3 Sep 2026] v3.0, THE KLEU HALF REWRITTEN AFTER THE FULL CAMEO AND THE WAR RECORDS WERE READ. The Malherbe and Reitz half is unchanged except for voice. *** WHAT CHANGED IN SUBSTANCE, all of it corrections rather than additions: (1) THIS STORY HAD BOYD'S REINTERMENT AND KLEU'S BURIAL THE WRONG WAY ROUND, as did PER-000518. It is BOYD who was moved to the Church of the Good Shepherd, at his widow's request; Kleu was never moved, and in 1948 his family at Aberdeen refused to have him moved. (2) The Wolwekloof contradiction the story flagged and left standing is RESOLVED by the same reading and the flag is gone. (3) THE ALBUM DOES NOT CREDIT A DISCUSSION THREAD, which this story said; it credits HELENA MARINCOWITZ's 1999 local history, pp. 15 and 19-22 (SRC-172) - AND SO DOES ROSE WILLIS, so the story's 'two second-hand tellings' were ONE AUTHORITY and the page now says so. (4) The birth year is no longer 'three readings, none chosen': the stone reads CA 1880 and states nothing, so it is two second-hand ages and a mason's estimate. (5) Johannes Paulus KleuM is out on GEOGRAPHY rather than on the 1902. (6) NEW: the red waistcoat with the home address in the pocket, which is where 'Waterkloof, Aberdeen' comes from; the burial at night; the 1948 refusal; Boyd's own death and Gishford's misspelt cross; and the Kleus of Tweebracht, Aberdeen. (7) A war-graves compilation dating the death to 24 August 1901 is named and answered rather than ignored. (8) WHAT IS STILL NOT KNOWN IS SAID FLATLY: who he was. [FAMILY] We have not identified who he was...

Four people and three graves added to story_links: Boyd (PER-002048), Gishford (PER-002049), R du Plessis (PER-002050), Miemie du Plessis (PER-002051), GRV-0040, GRV-1482, GRV-1483.

VOICE: em dashes removed from both languages (0 left, 1 and 6 before); three instances of the page narrating itself rewritten, including 'So this record now says it plainly'; one real Afrikaans grammar fault of my own fixed (a 'nie' not closing its clause); short sentences raised from 13% to 16%. check_afrikaans 9 findings to 7, all remaining advisory. verify_af passes.

*** [3 Sep 2026] v3.1, minor: THE RETREAT ITINERARY ADDED, new subsection 'The retreat to Zeekoegat'. *** SRC-010's own notes had summarised this since 31 July ('escaped north on 5 Feb via Boesmanskloof, Sleutelfontein and Botterskraal to Zeekoegat on 7 Feb') but the story never carried it and the passage itself had not been transcribed. root River, resurfacing in a 1970 flood; the retreat crossed the Witteberg via Boesmanskloof, Sleutelfontein and Botterskraal to Zeekoegat, two shops looted there, a Beaufort West District Mounted patrol captured instead of driving the commando off; the 2nd Brabant's chased as far as Letjiesbos and was entrained back. Bloemendaal is held by this family still (Tokkie, [FAMILY]). PAR-000093 added to story_links. verify_af passes; checks.py clean on all three voice counts. *** [7 Sep 2026] v4.0, BOTH LANGUAGES. THE BOOK EVERYTHING CAME THROUGH HAS BEEN READ. *** Helena MarincowitzM's 'Prince Albert and the Anglo-Boer War (1899-1902)' was recorded here as SRC-172 and marked NOT YET READ, while this page cited it at third hand through Rose Willis and an eGGSA caption. Five things on the page change. ONE, THE EYEWITNESS IS QUOTED DIRECTLY INSTEAD OF THROUGH ROSE WILLIS. p.34 carries an interview the author took in 1977 from Miemie de WitM, who was ten and in the house. It is SRC-632 and it is testimony rather than local history. Her own words replace the paraphrase. TWO, THE PAGE HAD AN INVENTED SENTENCE AND IT IS GONE. It said du Plessis 'heard the shot, rode out to see what it was, and found Kleu on the ground'. No source says that. The eyewitness says the wounded Englishman hid in Wolwekloof, Kleu came upon him there, and the Englishman shot him at point blank range through the chest; her father carried him in through the back door. The riding out was ours. THREE, R. du PLESSIS IS ROELOF du PLESSIS, which closes LEAD-0336 on both halves. His daughter is Miemie de WitM nee du Plessis, married to Christiaan 'Kraffie' de Wit of Scholtzkloof, died 1978. FOUR, WHICH REMHOOGTE IS SETTLED AND THE PAGE NOW SHOWS THE WORKING. The book gives the distance twice from two informants: forty kilometres from Prince Albert on the Klaarstroom road. Reim Hoogte 167 is 36.9 km straight-line and Rhemhoogte 125 is 46.3 km, so only one of them can be forty by road. The eGGSA coordinate already sat on 167. FIVE, THE 1948 REFUSAL HAS A RIVAL AND THE PAGE SAYS SO RATHER THAN CHOOSING. Miemie has Kleu's parents answering du Plessis in about 1902, when the waistcoat reached them; Rose Willis has them asked in 1948 and refusing in the same words. Either two refusals or one, re-dated. [TO VERIFY] ALSO ADDED: that Aberdeen is attested as the parents' home rather than an address, with Carel van HeerdenM joining the same commando at Aberdeen on 16 January 1901 as the corroborating case. Van Heerden gets NO person row: he never held or lived on ground in this district and 9a's test refuses him. He is named in prose and that is all. THE QUOTATION IS THE ORIGINAL ON BOTH PAGES, per 5a-iii. Miemie de WitM's account was printed in English in 1999 and the Afrikaans page quotes that English, saying so in a line of its own rather than silently. verify_af passes 1/1. *** [7 Sep 2026] v4.1, both languages. *** v4.1. THE DISPUTE OVER WHAT KLEU WAS DOING IS NOW ON THE PAGE. Rose Willis has him unarmed and walking home; Marincowitz has him as one of the Boers left behind wounded; the eyewitness calls him a young Boer shot at point blank range. The page had been carrying the cameo's reading as narrative while quoting the other two. It no longer chooses.

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.