Die manne wat die lyne getrek het

Elke plaas hier kom deur twee manne se hande: 'n veldkornet wat die grond en die mense geken het, en 'n landmeter wat per blad betaal is. Twee-en-veertig landmetersname oor 172 jaar, 'n eeu se wyksbeamptes, en 'n wyksgrens wat met die hand op 'n 1934-kaart verskuif word. Die eerste landmeter, C. Lennox Stretch, is later deur sy eie regering afgedank omdat hy die Xhosa se kant gekies het.

Distrikskonteks eerder as familiegeskiedenis. Dit staan hier omdat hierdie manne se handtekeninge op ons eie plase se papiere staan.

Twee amptenare, en elke plaas kom deur albei

'n Plaas in hierdie distrik word deur twee manne 'n plaas.

Die eerste is die veldkornet: die wyk se beampte, self 'n boer, en hy kry niks daarvoor betaal nie, net aansien. Hy ken die grond en die mense daarop. Hy loop die grens saam met die landmeter, hy staan daarvoor in dat die bakens aan die man op die grond gewys is, en as iemand sterf, is dit hy wat die inventaris van die huis opneem.

Die tweede is die landmeter: 'n man van die sentrale regering, tegnies, per blad betaal. Hy kom aan, hy meet, hy plant bakens, hy teken, en hy ry weg.

Hulle twee is die enigste hande van die staat wat aan elke perseel in hierdie geskiedenis raak, en albei kan nou oor 'n eeu heen gevolg word.

Die wyke, en dat hulle skuif

Die veldkornetskappe in hierdie papiere is Traka, Gouph, Gamka, Winterveld en later Kredouw. Die beamptes wat op ons dokumente staan, in volgorde:

'n Eeu se wyksbeamptes: van die manne wat die Rondabel-inventarisse onder die Bataafse reëlings opgeneem het, tot die man wat in 1913 die bakens op Witberg en Venters Kloof Annex uitgewys het.

By twee van hulle is dit die moeite werd om stil te staan. Hermanus van der Westhuisen het die inventaris opgeneem toe Jan Adriaan Venter in Julie 1829 op die plek Rondavel gesterf het, die dokument wat die vroegste huishouding op daardie plaas vasmaak. C. Hatting staan as veldkornet op die Wilgemond- en Klein Valie-kaarte, en hy is self 'n begunstigde op 15 April 1841: Klaarstroom Nr. 184 is vir Christian Hatting Senior opgemeet. Die wyksbeampte en die grondeienaar is dieselfde man, en so het die stelsel gewerk. Dit word gesê eerder as toegesmeer.

En die wyke self skuif. Op die 1934–35-kaarte van die Vrolykheid-gedeeltes is die gedrukte woord Traka met die hand deurgehaal en Kredouw ingeskryf. 'n Klerk wat 'n vorm regmaak, bewys gewoonlik niks nie. Hier wel: dit is die oomblik waarop 'n administratiewe grens verskuif het, op ons eie grond, aangeteken omdat iemand te lui was om nuwe vorms te bestel.

Die doopregister vul die gaping van tagtig jaar

Daardie tabel spring van 1833 na 1913, want dit is uit kaarte opgestel, en 'n kaart noem miskien een keer in tien jaar 'n veldkornet. 'n Doopregister noem een langs byna elke inskrywing. Die Beaufort-Wes-register dra 'n veldkornetskap op 208 getuierekords, en vir die sewe jaar wat dit die digste dek, kom die distrik se rooster byna volledig uit:

Die spellings bly soos die register hulle geskryf het, om dieselfde rede as by die landmeters: die variasie is self bewys van hoe hierdie manne bekend gestaan het, en om dit gelyk te maak, sou dit weggooi.

Twee dinge in die tabel is die moeite werd om by stil te staan.

Die eerste is 'n tydsduur. C. Hatting staan in die tabel hierbo by 1833 en teken in 1844 nog steeds as veldkornet: minstens elf jaar in die amp, en die laaste drie daarvan nadat Klaarstroom Nr. 184 op 15 April 1841 aan hom toegeken is. Die paragraaf hierbo sê dat die wyksbeampte en die grondeienaar dieselfde man was. Die register gee die vorm daarvan: om titel te kry het nie die diens beëindig nie, en die amp loop jare aan albei kante van die toekenning deur.

Die tweede is dat die wyke deurlaatbaar was. 'n Veldkornet van die distrik George staan in 1841 in 'n Beaufort-Wes register, sewentien jaar voordat Meiringspoort daardie oortog maklik gemaak het, wat 'n klein bewysie is dat die berg minder 'n muur was as wat die kaart laat lyk.

Die Mocke van 1839–41 is 'n van en 'n voorletter. Frederik Simon Mocke is 'n direkte voorvader in hierdie geskiedenis, en sy seuns is kandidate, maar die register sê nie watter Mocke dit is nie nog onseker, sien LEAD-0066.

Twee-en-veertig name oor honderd-en-sewentig jaar

Die landmeters se handtekeninge loop van J. Tulleken in 1816 tot A.W. Reynolds in 1988. Twee-en-veertig naamvorme, en die vorme is deel van die probleem: dieselfde familie teken as Melvill, Melville, J.W. du T., J.W. de T. en J.A. de T. van 1859 tot 1940, en of dit een man, 'n vader en 'n seun, of 'n firma is, word hier nie uitgemaak nie.

Twee name dra die meeste van die grond sodra hulle spellings bymekaargesit word. Dieselfde probleem as een paragraaf hierbo, net stiller:

• C. Lennox Stretch, twee-en-twintig dokumente oor een-en-twintig persele, hy teken

beurtelings C. Lennox Stretch, C.L. Stretch en C. L. Stretch. Agtien daarvan is 1833 gedateer en nog twee 1834, dus bly die beskrywing van twee seisoene staan; maar hy het teruggekom, en twee blaaie is 1839 gedateer.

• A.J. de Villiers, dertien dokumente, 1908–1924, en J.A. Loubser, 1919–21, wat

tussen hulle die onderverdelingswerk gedoen het, die geslag wat Vaste Water, Avondrust en die Varsche Fontein-gedeeltes uit die negentiende-eeuse plase gesny het. Vyf van daardie dertien blaaie lees A.I. de Villiers en nie A.J. nie. Een man, in aangrensende jare en dieselfde distrik, is verreweg die waarskynlikste lesing van 'n letter wat in daardie tyd se handskrifte skaars te onderskei is, maar dit bly 'n lesing, en daarom staan dit nog onseker en bly albei spellings behoue.

Alles tussenin is 'n naam op een of twee blaaie: Thwaits, Marquard, Ballot, Dumbleton, von Oppell, Versfeld, Hartwig, Charles Brown, de Meillon, Seibelhoff, en 'n mnr. Bower wat in 1825 'n Bloemendaal-opmeting geteken het.

Stretch

Dis die eerste landmeter wat 'n mens moet ken.

Charles Lennox Stretch (1797–1882) is in Bristol gebore en het in 1818 as kaptein in die 38ste Regiment hier aangekom. Hy was in 1819 by die verdediging van Grahamstad. Van 1823 af was hy ingenieur en Regeringslandmeter vir Graaff-Reinet, en saam met Andrew Geddes Bain het hy in 1829 die Oudebergpas en in 1832 Van Ryneveldpas gebou. [SRC-165]

Toe, in Augustus en September 1833, kom hy die Koup en die Gouph in en meet ons plase op: Middelwater, Vrolykheid, Klaarstroom, Rondabel, Klein Valie, Reim Hoogte, Venters Kloof, Wilgemond, Vlakfontein, en in 1834 Varsche Fontein. Agt jaar later is die hele bondel op een dag na kwitrent omgeskakel, wat sy eie storie het.

Hoe hy gesien is, nege-en-sewentig jaar later

In Julie 1912 is K.M. von Oppell gestuur om Klein Valie Nr. 182 te onderverdeel, een van die plase wat Stretch in Augustus 1833 opgemeet het. Hy kon nie die westelike hoekbaken kry nie.

Sy verslag sê die bakens B tot M is vir hom uitgewys en almal het oud gelyk, maar baken A is net by benadering aangedui: "the position in which the owners of Klein Valley think it should be", en daarvan het hy geen spoor gevind nie. Hy het dit vasgestel deur die afstand te laat klop met die kaart van Lot B.5.17, die plaas wat op 15 April 1841 aan C. Hattingh toegeken is. Die eienaars het ook aanspraak gemaak op 'n baken wat hy nie verwag het nie, en gesê hulle kon die bestaan daarvan oor veertig jaar bewys, en gesweer dat hulle die grond daarbinne gebruik het; hy het dié een ook aanvaar. Toe skryf hy:

"As Surveyor Stretch was one of the most unreliable men of olden days, I had no alternative but to go on local evidence."

— K.M. von Oppell, Regeringslandmeter, Oudtshoorn, 30 Julie 1912

Só het Stretch nege-en-sewentig jaar nadat hy hierdie grond geloop het, in sy eie beroep gestaan. Die sin is nie stoom afblaas nie; dit is die regverdiging vir wat von Oppell daarna gedoen het. Hy het die 1833-kaart eenkant gesit, elke afwyking daarvan in rooi geteken, en eerder die distrik se woord aanvaar, en dus is die grens waarop Klein Valie se gedeeltes vandag geregistreer staan, vasgestel uit wat die families gesê het die bakens was, en uit 'n toekenning van 1841.

Wat daarna van hom geword het, is nie 'n voetnoot nie. In 1836 word hy diplomatieke agent by die Gaika, die Imidange en die Amabele. Hy het veel daartoe gedoen om aan die lig te bring dat Harry Smith se manne die Xhosa-koning Hintsa doodgemaak het. Hy het Andries Stockenström se beleid gesteun om setlaars van Xhosa-grond af weg te hou, en in die Sewende Grensoorlog van 1846–47 het hy saam met 'n Mfengu-afdeling geveg, met die Britse gesag gebots, en is ontslaan. Hy is terug plaas toe en het weer begin opmeet, op sy eie grond.

Hy was bekend as Xolilizwe, vredemaker.

Daarna sit hy byna dertig jaar in die Kaapse Parlement: die laerhuis vir Fort Beaufort van 1854 af, vir Port Elizabeth van 1859 af, en die Wetgewende Raad vir die Oostelike Kring van 1868 af. Hy is in Oktober 1882 op Somerset-Oos oorlede.

Elke plaas in hierdie geskiedenis staan vandag nog geregistreer op grense wat hy uitgeloop het. Die man wat hulle geloop het, is later deur sy eie regering afgedank omdat hy die ander kant gekies het.

Die paaie sluit die sirkel

Stretch se padboumaat, Andrew Geddes Bain, bou later Meiringspoort, oopgestel op 3 Maart 1858. Die noordelike mond van daardie poort is Klaarstroom, en die poort is die rede waarom daar hoegenaamd 'n dorpie is: die erwe is binne twee jaar ná die pad se opening opgemeet en verkoop, op grond wat De Claar Stroom is. [SRC-167]

Bain se seun Thomas bou die Swartbergpas van die Prins Albert-kant af, herstel Meiringspoort ná die vloed van 1885, en doen in 1891 verslag oor die Prins Albert-goud, wat die goudstormloop-storie is.

Dieselfde twee manne wat in 1829 passe deur die Sneeuberg gesny het, sny dus een geslag later die pad wat hierdie geskiedenis se ankerdorp laat ontstaan. Dis nie 'n verskuilde verband nie. So het 'n klein koloniale tegniese diens net gelyk: daar was nie baie van hulle nie, en hulle het alles gedoen.

Waaroor hierdie storie gaan

• about Charles Lennox Stretch

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

1. Rose Willis and Doreen Atkinson, with Judy Maguire and Bruce Rubidge, "Klaarstroom: Ancient place of clear waters" (Karoo Cameos, 2021) Karoo Development Foundation, Karoo CameosKaroo Cameos, 2021sien dit aanlyn →
2. 'n Tak van die Swanepoel-familie in Suid-Afrika, 1699 tot 1999: 'n genealogiese en kultuurhistoriese studie Universiteit van Stellenbosch (SUNScholar)MA thesis, Departement Geskiedenis; studieleier Dr M Burden; April 2003; handle 10019.1/53526sien dit aanlyn →
3. Charles Lennox Stretch (1797-1882) Wikipediasien dit aanlyn →
4. Andrew Geddes Bain and Thomas Charles John Bain - Meiringspoort and the Swartberg Pass web (Swartberg Circle Route; SA Country Life; Wikipedia: Swartberg Pass)sien dit aanlyn →
5. survey_report, 2114-2118/1912 (report p2), 30 Julie 1912 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)2114-2118/1912 (report p2)
6. survey_report, 2114-2118/1912 (report p1), 30 Julie 1912 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)2114-2118/1912 (report p1)
7. survey_report, 2114-2118/1912 (sketch), 30 Julie 1912 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)2114-2118/1912 (sketch)

Navorsingsnotas

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.