Die vyftiende April 1841

Een landmeter meet die Koup twee seisoene lank op. Agt jaar later, op een dag, maak die Kroon 'n dosyn leningsplase titelgrond - en die distrik se kaart lê vir 'n eeu vas.

Die Koup en die Gouph, 1833–1841

'n Datum wat bly opduik

Dit was eers net toeval. Die 1834-kaart van Varsche Fontein dra 'n transportakte van 15 April 1841. Middelwater ook. Klaarstroom ook. En Spreeuw Fontein, en Rondabel, en Vrolykheid, en Wit Plaats.

Sewe plase, een dag. Toe kom 'n plaaslike geskiedenis met nog drie: Angeliersbosch aan die Luttig-broers, Scholtzkloof aan Louisa Erasmus, Toornitzkraal aan 'n Meyer. Toe gee 'n Stellenbosse verhandeling oor 'n Swanepoel-familie, om heeltemal ander redes geskryf, nog twee: Rietkuil Nr. 119, 14 379 morg aan die Koukarivier, aan Pieter Johannes Swanepoel, en Wolwekraal Nr. 17, 14 502 morg aan die Rietbron-pad, aan Johannes Hendrik Venter.

Twaalf plase, en toe nog, soos die kaarte ingekom het. Die rekord dra nou een-en-twintig titelaktes gedateer 15 April 1841, op twintig afsonderlike persele, ruim 130 000 morg wat tussen die een sonop en die volgende van blote besit in titelgrond verander het.

Die aktenommers verklap dit

Die kwitrentregister van Beaufort-Wes laat sy folio's in een blok loop:

Opeenvolgende folio's, een klerk, een bondel. Dit was nie twaalf afsonderlike besluite nie. Dit was een besluit wat baie kere uitgevoer is, en die papierwerk is in een sitting afgehandel.

Die bondel is wyer as een volume. Die meeste daarvan sit in volume 5 van die Beaufort-Wes kwitrentregister, wat tot minstens folio 43 loop, en volume 6 is ook in gebruik. De Claar Stroom dra 'n P.A.Q.-verwysing, die Prins Albert-reeks, wat in 1841 nog nie bestaan het nie en waarin daardie plaas hergeregistreer moes wees toe die afdeling geskep is.

Rietkuil Nr. 119 is die een inskrywing waaroor twee bronne nie saamstem nie. Sy 1841-kaart gee die verwysing as Bf.W.Q. 3-35, en die 2003-proefskrif van Stellenbosch lees die register as Quits Vol 5 Fol 35. Een syfer uitmekaar, op die folio wat die plaas binne of buite die volume 5-blok sou plaas. Nie een van die twee lesings is teen die register self nagegaan nie, so hierdie bladsy dra albei en maak nie uit nie nog onseker.

Die plase wat die eerste tabel nie noem nie:

Haggas verdien 'n tweede kyk. Dit staan in dieselfde Beaufort-Wes kwitrentvolume as al die ander hier, op 'n Stretch-kaart wat in dieselfde Augustus 1833-reeks genommer is, en dit lê in die Willowmore-registrasieafdeling, in wat vandag die Oos-Kaap is. Of die afdelingsgrens het ná 1841 geskuif, of die plaas is vanuit Beaufort-Wes behartig voordat Willowmore as afdeling bestaan het. nog onseker, dit raak niks in hierdie storie nie, behalwe om te sê dat die bondel verder oos gestrek het as wat die distrik doen.

En dit is agt jaar tevore opgemeet

Hier lê die deel wat dit 'n storie maak en nie net 'n eienaardigheid uit die liasseerkas nie.

Elkeen van hierdie plase was toe al opgemeet, die meeste in 1833 en 1834, die meeste deur dieselfde man. Charles Lennox Stretch het die Middelwater-kaart in Augustus 1833 geteken, Vrolykheid in Augustus 1833, Klaarstroom in Augustus 1833, Rondabel in 1833, en Varsche Fontein in 1834 "for Mr Charl du Toit and Z.", in "the Field Cornetcy of Mr De Beer".

En op 24 Julie 1833, op 'n plaas met die naam Vlakfontein in die Koup, het 'n veeboer, Pieter Johannes Swanepoel, voor dieselfde veldkornet 'n verklaring geteken:

Ik ondergetekende verklaar mits dese volkomen te vreeden te syn met de wyse waarop de plaats de Vlakfontein door den landmeter den Heer Stretch is opgemeten geworden en dat de bakens aan my behoorlyk zyn aangewesen.

— Gouph, 24 Julie 1833. M de Beer, Veldkornet. P J Swanepoel.

Volkomen te vreeden. Volkome tevrede. 'n Man loop sy eie grens saam met 'n landmeter, hy word gewys waar sy hoeke staan, en hy sit sy naam daaronder.

Dieselfde landmeter. Dieselfde veldkornet. Dieselfde seisoen. Op papiere wat honderd-en-sewentig jaar uitmekaar by ons beland het, die een uit 'n Landmeter-generaal se kantoor, die ander uit 'n universiteitsbiblioteek, sonder dat iemand ooit bedoel het dat hulle saam gelees word.

Wat toe werklik gebeur het

Die prent is nou duidelik genoeg om dit reguit te sê.

1833–34. Die regering stuur Stretch die Koup en die Gouph in om die leningsplase op te meet: plekke wat families 'n geslag of langer op jaarlikse lisensie gehou het, sonder 'n grens wat iemand kon verdedig. Hy werk plaas vir plaas, plant bakens, en laat die man op die grond teken dat die bakens aan hom gewys is. Veldkornette M. de Beer en C. Hatting loop die grond saam met hom.

1834–41. Sewe jaar lank niks, sover die papier strek. Die kaarte lê. Die families boer aan.

15 April 1841. Die Kroon maak die hele klomp in een bondel ewigdurende kwitrent.

Wat ook al daardie sewe jaar se stilte veroorsaak het, en dit is die moeite werd om uit te vind, die uitwerking was dít: die kadastrale kaart van hierdie distrik is in twee seisoene se veldwerk geteken en op een middag bekragtig. Byna elke plaasgrens op hierdie bladsye loop terug na Stretch se bakens. Toe A.J. de Villiers in 1924 sy klip-en-kalkpilare op Welbedacht opsit, onderverdeel hy binne lyne wat 'n man negentig jaar tevore geloop het.

Wie hulle gekry het

Name om te onthou, want hulle is die distrik se stigtingsrol:

• Middelwater. Die afskrif van die 1841-akte hier noem geen begunstigde nie nog onseker.

Die 1833-kaart is vir Okert Oosthuizen opgemeet (byna sekerlik Ockert Almero, 1786–1859, die stamvader van hierdie geskiedenis), en agt jaar is 'n kort gaping, maar die akte moet dit sê.

• Vrolykheid. Jacobus Johannes Oosthuisen *('n Oosthuizen-plaas tagtig jaar voordat dit

'n Marincowitz-plaas was)*

• Wit Plaats, uit Vrolykheid. N. Hitge
• Varsche Fontein Nr. 27. Charl du Toit (Andries se seun)
• Spreeuw Fontein Nr. 26. C.F.J. Meyer (vyftig jaar later, die goud)
• Rondabel. David Jan Strydom
• Klaarstroom Nr. 184. Christian Hatting Senior (die veldkornet self)
• Rietkuil Nr. 119. Pieter Johannes Swanepoel
• Wolwekraal Nr. 17. Johannes Hendrik Venter
• Angeliersbosch, die Luttig-broers
• Scholtzkloof. Louisa Erasmus ('n vrou aan wie 'n plaas op haar eie naam toegeken is)
• Toornitzkraal. Meyer

Vier van hierdie families, Oosthuizen, Hitge, Strydom, Meyer, sit in hierdie stamboom. Een daarvan, die Swanepoels van Rietkuil, blyk familie te wees langs 'n roete waarna niemand gekyk het nie: hulle en Frans se gemeenskaplike voorvader is 'n Vlaamse soldaat wat in 1699 aan die Kaap geland het.

Die folio's klim saam met die kaartnommers

Elf van Stretch se Augustus 1833-kaarte dra 'n leesbare folio. Sit die kaartnommer teen die kwitrentfolio en hulle klim saam, sonder uitsondering:

348→6, 349→7, 351→10, 352→11, 353→16, 354→17, 356→30, 357→31, 369→43. Nege leesbare pare en geen uitsondering nie, en beter as 'n neiging: vier opeenvolgende pare, 348/349 → 6/7, 351/352 → 10/11, 353/354 → 16/17, en 356/357 → 30/31. Dat 'n klerk deur 'n stapel kaarte gewerk het in die volgorde waarin hulle genommer is, is nie meer 'n afleiding uit 'n korrelasie nie. Dit staan vier maal sigbaar.

Een van daardie vier pare was 'n voorspelling voordat dit 'n feit was. Die reeks het presies een gaping gelaat tussen 351 → 10 en 353 → 16, en toe Vrisch Gewagt se kaart, B352, gelees is, het dit titel Bf.W.Q. 5-11 gedra, die nommer wat die reeks vereis het. 'n Patroon wat standhou op 'n dokument wat niemand gelees het toe dit voorgestel is nie, doen meer werk as 'n patroon wat pas by wat reeds op die tafel lê.

Dit raak die argument van hierdie bladsy. As die bondel een besluit was wat baie kere uitgevoer is, en die klerk deur Stretch se kaarte gewerk het in die volgorde waarin hulle genommer is, dan is dít presies die vingerafdruk wat 'n mens sou verwag die folio's dra, en dit is die vingerafdruk wat hulle wél dra.

Dit beperk ook die twee folio's wat niemand kan lees nie. Vrolykheid se kaart, B355, sit tussen 354 → 17 en 356 → 30, so sy folio val tussen 18 en 29; 26 is deur Spreeuw Fontein beset, dus tussen 18 en 25. Die laagste waarde in daardie venster is 18, en 18 is een letterteken van die 1B wat werklik getik is. Rondabel se kaart sit tussen 357 → 31 en 369 → 43, so sy folio behoort tussen 32 en 42 te val, terwyl wat oorgeskryf is 5-2? lui, in die twintigs, laer as die plase weerskante daarvan.

Nie een van die twee is bewys nie, en die reeks is aantoonbaar nie net volgens kaartnommer georden nie: Spreeuw Fontein se 5-26 sit op 'n 1834-kaart, so die latere opmetings verweef êrens in die volume met die vroeëres. Wat die reeks wél doen, is om 1B baie moeilik leesbaar te maak as 'n folio op sigself, in 'n kolom wat 7, 10, 17, 30, 43 loop, is daar geen plek vir 'n inskrywing wat nie 'n getal is nie. nog onseker

Nog oop

• Waarom 1841? Was daar 'n Kaapse ordonnansie, 'n opmetingsagterstand wat afgewerk is, 'n

nuwe Landmeter-generaal? Twintig toekennings op een dag is administrasie, nie iets persoonliks nie, en die rede behoort in die Kaapse rekords te vinde te wees. Waarna die getuienis hier wys, is 'n agterstand wat met een reeks handtekeninge afgewerk is eerder as 'n vestigingskema: elkeen van hierdie plase was reeds beset en die kaarte sê dit in hul eie woorde: "the LOAN FARM Middle Water", "the Loan Farm Vrolykheid with the annexed Government ground". Die opmetings het jare lank gelê voor titel, en die veldkornet is self een van die begunstigdes, wat 'n vestigingskema nie doen nie. nog onseker

• Hoeveel meer? Twintig persele is wat die dokumente hier dra. Die werklike getal vir

daardie dag, oor die Beaufort-Wes-distrik heen, is waarskynlik groter. Die kwitrentregister self sou dit uitmaak, en dit sou ook sê of die inskrywingsdatums van die aktedatum verskil, wat die verskil is tussen 'n besluit wat op 15 April geneem is en 'n stapel voorbereide aktes wat op daardie dag geteken is.

• Wat het elkeen gekos? Ewigdurende kwitrent het 'n jaarlikse huur gedra. Die bedrae sou

baie sê oor wat die regering gedink het hierdie grond werd is.

• Staan enige van Stretch se 1833-bakens nog?

Bronne

• Landmeter-generaal-kaarte en gewysigde-titelkaarte: DOC-0001 – DOC-0010, DOC-0037 – DOC-0051.
• Willis & Atkinson, Zeekoegat: Explorations in the Koup Karoo, Karoo Foundation. [SRC-068]
• C.H. Swanepoel, 'n Tak van die Swanepoel-familie in Suid-Afrika, 1699 tot 1999,

MA-verhandeling, Universiteit van Stellenbosch, 2003, vir Rietkuil, Wolwekraal en die Vlakfontein-opmetingsverklaring. [SRC-072]

Waaroor hierdie storie gaan

• set on Middelwater
• set on Varsche Fontein
• set on Spreeuw Fontein & Toornits Kraal (Spreeufontein Nr. 26)
• set on Rondabel
• set on Vrolikheid
• set on Wit Plaats (Vrolikheid Nr. 177 Gdlt 1)
• set on Klaarstroom Nr. 184 (Klaarstroom A)
• set on Angeliersbosch
• set on Scholtzkloof
• set on Rietkuil Nr. 119 (Kouka)
• set on Wolwekraal Nr. 17
• set on Vlakfontein (Koup)
• about Charles Lennox Stretch
• about M. de Beer (veldkornet)
• about Okert Oosthuizen
• about Jacobus Johannes Oosthuisen (Almero's son)
• about Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7)
• about Johannes Hendrik Venter

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

1. Verhandeling, 2003 Universiteit van Stellenbosch (SUNScholar)MA thesis, Departement Geskiedenis; studieleier Dr M Burden; April 2003; handle 10019.1/53526sien dit aanlyn →
2. Landmeter-generaal-kaart, 356/1833, Augustus 1833 Surveyor-GeneralSG Dgm 356/1833
3. Landmeter-generaal-kaart, 369/1833, Augustus 1833 Surveyor-GeneralSG Dgm 369/1833
4. Landmeter-generaal-kaart, 351/1833, Augustus 1833 Surveyor-GeneralSG Dgm 351/1833 (vice 8472/50)
5. Landmeter-generaal-kaart, 349/1833, Augustus 1833 Surveyor-GeneralSG Dgm 349/1833
6. Landmeter-generaal-kaart, B348/1833, Augustus 1833 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)dgm B348/1833
7. Landmeter-generaal-kaart, B353/1833, Augustus 1833 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)dgm B353/1833
8. Landmeter-generaal-kaart, 357/1833, Augustus 1833 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)dgm 357/1833
9. Landmeter-generaal-kaart, 150/1833, Augustus 1833 Surveyor-General, Cape Town (SGCTN)dgm 150/1833
10. Landmeter-generaal-kaart, B.326/1833, September 1833 Surveyor-GeneralSG Dgm B.326/1833
11. Rose Willis & Doreen Atkinson, "Zeekoegat: Explorations in the Koup Karoo" (2022) Karoo Development Foundation38pp cameosien dit aanlyn →
12. 'n Tak van die Swanepoel-familie in Suid-Afrika, 1699 tot 1999: 'n genealogiese en kultuurhistoriese studie Universiteit van Stellenbosch (SUNScholar)MA thesis, Departement Geskiedenis; studieleier Dr M Burden; April 2003; handle 10019.1/53526sien dit aanlyn →
13. Landmeter-generaal-kaart, 350/1833, Augustus 1833 Landmeter-Generaal, KaapstadNo. 350/1833; surveyed August 1833 by C. Lennox Stretch, Land Surveyor; copied from the diagram relating to Title Deed No. P.A.Q. 5-8 dated 15.4.1841; endorsed 27-4-1959; scale in Rhynland Roods
14. Landmeter-generaal-kaart, 361/1833, September 1833 Landmeter-Generaal, KaapstadNo. 361/1833; surveyed September 1833 by C. L. Stretch, Land Surveyor; Title Bf.W.Q. 3-35 dated 15th April 1841; endorsed 15.9.1966; scale in Rhynland Roods

Navorsingsnotas

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.