← Die land

Storie · 1802–1936 · v2.2

The Botmas of Spreeufontein

Four generations of one family on the ground the district called Gatsplaas. A Botma laid out a village there during the 1891 gold rush; his grandfather held the farm when the first gold was found; and a son of the house married four times and buried three wives before he was twenty-six. Two le Grange women married two brothers, and Botes and Niehaus run through the whole of it.

In 1891 het 'n Botma 'n dorpie op sy eie plaas uitgelê. Twee winkels, 'n hotel, 'n poskantoor. Hy het dit sommer Gatsplaas gedoop. Die goud was pas gevind en vyfhonderd mense het op Spreeufontein toegesak, en teen die einde van die volgende jaar was dit verby.

Die naam het darem bly staan. Byna vyftig jaar later skryf 'n distriksregistrateur nog steeds Gatsplaas, distrik Prins Albert op 'n amptelike vorm, as die begraafplek van 'n weduwee van nege en sewentig. Sy het in die Botmas ingetrou.

Uit die Roggeveld

Die eerste van hulle op hierdie grond is Lodewyk Botma, en sy eie papiere sê waarvandaan hy kom. Hy is op 24 Mei 1802 in die Klein Roggeveld gebore en daardie Desember op Tulbagh gedoop, waar vier Botmas as getuies gestaan het en niemand anders nie. [SRC-603] Hy trou twee keer op Worcester, in 1821 en weer in Januarie 1834, en word albei kere as burger van daardie plek ingeskryf. [SRC-599]

Sy ouers het darem in die weste gebly. Toe sy moeder Huibrecht Cloete in Maart 1837 sterf, was sy op Hartebeestfontein in die Middel Roggeveld, in 'n ander seun se huis, en haar sterfkennis noem elf erfgename en nie een Prins Albert-adres nie. [SRC-601]

Die trek na hierdie distrik is dus Lodewyk se eie. Teen 1871, toe 'n erdvark die eerste klont goud hier uitgekrap het, was Spreeufontein syne, en op 30 Junie 1874 sterf hy daarop: at his residence Spreeuwfontein, Division of Prince Albert, 'n boer, 'n wewenaar, twaalf kinders en geen testament nie. Die klerk skryf sy ouderdom tot op die dag neer, twee en sewentig jaar, een maand en ses dae. [SRC-602]

Sy seun dra die naam wat die familie vier keer sou herhaal. Frans Stephanus Botma is omtrent Desember 1834 in die Roggeveld gebore, en sy eie sterfkennis van 1908 gee sy ouers as Lodewyk Botma en Elsje Maritz. [SRC-592] Hy trou in Desember 1854 op Stellenbosch met Johanna Geertruida Brink. Nege kinders.

In Maart 1899 kry hy die gewysigde titel op Spreeufontein se moedergedeelte. Nege jaar later, op 15 April 1908, is hy dood, en die kennisgewing sê waar: at his residence "Spreeuwfontein", Prince Albert Division. Die man het dus op sy eie grond doodgegaan.

Wat die sterfkennis oopmaak

Daardie vorm noem vyf takke, nie nege kinders nie, want 'n sterfkennis lys immers erfgename en nie 'n gesin nie.

Die oudste, Lodewyk, was toe al agt jaar dood. Hy het met 'n Martha Maria Catharina Botma getrou, 'n Botma met 'n Botma, en sewe kinders nagelaat waarvan vier in 1908 nog minderjarig was. Hy is ook die waarskynlikste een wat die dorpie in 1891 uitgelê het, want sy oupa met dieselfde naam was toe sewentien jaar in die graf.

Cornelis Jacobus is in 1867 op die plaas gebore en lê op die plaas begrawe. Hy trou in April 1887 op Prins Albert met Johanna Maria Magdalena le Grange, en sý is die weduwee van die 1939-vorm, die een wat die woord Gatsplaas vir ons bewaar het.

Die twee dogters, Elsje Jacoba en Johanna Geertruida, trou toe albei met 'n Niehaus.

Le Grange, en dan weer le Grange

Drie jaar voor Cornelis Jacobus se troue het sy ouer broer in dieselfde kerk gestaan, ook met 'n le Grange. Die register van 8 September 1884 skryf Maria Johanna le Grange in, twintig, van Groot Waterval, en langs haar 'n bruidegom van vier en twintig wat as weduwenaar aangeteken is. [SRC-588] Sy woonplek staan in die register se eie kolom: Spreeuwfontein.

Twee broers, twee le Granges, drie jaar uitmekaar. Of die twee vroue susters was, weet ons nie. Wat wél opval, is dat G. M. le Grange by albei troues as getuie geteken het.

Vier vroue

Daardie bruidegom is Frans Stephanus Botma, in Februarie 1860 gebore, en sy lewe loop deur die registers soos min ander hier.

Hy trou op twintig met Hester Botes. Sy is dood voor September 1884, want dan staan hy as weduwenaar voor die kansel met Maria Johanna. Elf maande later staan hy dáár weer, weer as weduwenaar, en trou met Maria Margaretha Magdalena Niehaus, negentien jaar oud en boerin in haar eie registerreël. [SRC-589] Drie vroue getrou en twee begrawe, en hy was toe nog net vyf en twintig.

Die laaste troue is in Julie 1930, en dit is toe nie eens in die kerk nie. Die register sê die huwelik is bevestig te Huis van F.S. Botma, distrik Prins Albert. [SRC-590] Hy was sewentig, sy woonplek Skoorsteen, en die bruid Magdalena Maria van Tonder, 'n weduwee van een en sestig wat as 'n Oosthuizen gebore is.

Sy het hom wel oorleef. In April 1936 sterf hy op Merweville aan maagkanker, ná drie maande, en die gesin wou hom terugvat Skoorsteen toe om te begrawe. [SRC-591]

Wilgerfontein

Sy oudste seun, Frans Stephanus, is in Februarie 1881 gebore en was drie toe sy ma dood is. Hy trou twee keer. In Oktober 1901 op Prins Albert met Neeltje Catharina Hough, nege kinders by haar, en toe sy in 1916 sterf trou hy daardie Desember op Merweville met Aletta Magdalena de Koker. Nog vier.

Teen omtrent 1918 boer hy op Wilger Fontein No. 59, kroongrond wat in 1872 opgemeet en in 1875 op erfpag aan twee Marais-mans toegeken is, en waarop geen Botma op enige kant van die kaart geskryf staan nie. [SRC-595] [SRC-596] Hoe hulle daar gekom het, weet ons nie.

Op 9 Desember 1921 is hy daar dood, aan koorssiekte, ná veertien dae, sonder dat 'n dokter se naam op die vorm verskyn. Hy was veertig. Sy vrou het die sterfte aangemeld en waar die vorm om haar handtekening vra, staan 'n kruis.

Onderaan die blad, teenoor die reël wat na die aantal kinders vra, het iemand 'n nege met potlood geskryf. [SRC-594]

Wat die nege sê

Dertien kinders is gebore. Nege het gelewe. Dit is vier sterftes, en al vier kan verantwoord word: 'n seuntjie van 1903 wie se naam aan die volgende een gegee is, sy broer van 1904 wat in dieselfde jaar as sy pa dood is, en twee dogtertjies, Hester Maria van 1914 en Neeltje Catharina van 1915.

Daar is 'n foto van die gesin, omtrent 1918 op Wilgerfontein geneem. Renè Berry het dit ongemerk in 'n tweedehandse winkel in Oudtshoorn gekoop. Tien mense staan teen 'n laken wat oor 'n baksteenmuur hang, en sewe van die agt kinders val netjies in plek teen die geboortejare.

Wat kortkom, is 'n vierjarige en 'n driejarige. Daar is nêrens 'n kleuter in die prent nie.

Hulle is Hester Maria en Neeltje Catharina. 'n Portret van 1918 en 'n sterfkennis van 1921, deur ander hande en vir ander redes gemaak, stem oor dieselfde twee afwesighede saam.

Die begraafplaas

Die familie se eie begraafplek lê op Vredendal, wat Gedeelte 1 van Spreeufontein is en wat destyds Gatsplaas geheet het. Cornelis Jacobus lê daar, en sy vrou van die 1939-vorm, en tog is die oudste klip op die werf nie 'n Botma s'n nie.

Dis 'n leiklip wat plat lê, en dit lees: Hier rust het lijk van Engela Susara Niehaus geb Botes, oorlede 24 Julie 1886.

Botes en Niehaus, die twee vanne wat deur hierdie hele storie loop. Die een het die oudste seun se eerste vrou gegee, die ander sy derde, en toe die gesin in 1909 Lot C verkoop het, was dit aan Jacob A. Niehaus.

Waar 'n mens verder sou soek

Waaroor hierdie storie gaan

Bronne

Alles waarop hierdie storie rus, met 'n skakel na die oorspronklike waar een bestaan. Waar 'n verwysing onvolledig is, sê dit so: 'n onvolledige verwysing is 'n navorsingsgaping, nie 'n uitlegprobleem nie. As jou werk hier is en die erkenning verkeerd of dun is, sê asseblief en dit sal reggemaak word.

  1. Landmeter-generaal-kaart, 581/1873, 1872 Surveyor-General, Cape Town; sheet CK.8, filed D/G P.A.Q.2-11Dgm. No. 581/1873; title P.A.Q.2-11 (an earlier reference P.A.L.1.15 struck through)
  2. Kaart se keersy, 581/1873 (verso), 1872 Surveyor-General, Cape Town; back of sheet CK.8Dgm. No. 581/1873 (verso)
  3. Diagram 581/1873: the farm Wilger Fontein No. 59, Prince Albert, surveyed 1872, quitrent to two Marais brothers Surveyor-General, Cape Town; sheet CK.8, filed D/G P.A.Q.2-11Dgm. No. 581/1873; title P.A.Q.2-11 (an earlier reference P.A.L.1.15 struck through)
  4. Diagram 581/1873, back of sheet: the deduction table for Wilger Fontein No. 59 Surveyor-General, Cape Town; back of sheet CK.8Dgm. No. 581/1873 (verso)

Navorsingsnotas

Built on six documents: the Prince Albert marriage registers of 8 September 1884, 17 August 1885 and 21 July 1930 (SRC-588, SRC-589, SRC-590); the death notices of 1908, 1921 and 1936 (SRC-592, SRC-594, SRC-591); and diagram 581/1873 with its deduction table (SRC-595, SRC-596). THE CHILDREN COUNT ON THE 1921 NOTICE IS WHAT CLOSES THE FAMILY. Nine living against thirteen born leaves four deaths, and all four are accountable, two of them the very children absent from the circa-1918 photograph. It also leaves no room for a fourteenth child, which is why the young woman standing in that photograph is probably not a daughter. STILL OPEN: how Lodewyk BotmaM came by Spreeufontein after 1848; how the family reached Wilgerfontein between the Marais grant of 1875 and 1918; whether the two le Grange brides were sisters; and the Prince Albert burial registers for 1916 to 1921.

[27 Aug 2026] CITATION PASS (LEAD-0315), v2.1: this story was written the same day the fault was found and had the fault itself. It named every register and death notice in the sentence and tagged none of them. Six tags added, both languages.

[27 Aug 2026] Its own Wilger Fontein diagram and deduction table now cited (SRC-595, SRC-596), and the grant restated as Crown land surveyed 1872 and titled 1875.

v+ 28 Aug 2026: Lodewyk BotmaM's own baptism (SRC-603), his 1874 death notice (SRC-602) and his mother's of 1837 (SRC-601) replace the bare 'born in 1802'. The move into this district is now dated to his own lifetime and the Roggeveld origin is on originals.

Die navorsing agter hierdie bladsy, apart gehou daarvan: gedateerde werksnotas, oop vrae, en wat nog nie uitgemaak is nie.