Boedelinventaris, akte MOOC8/28.63, 23 April 1809

Inventaris van die boedel · opgeneem 23 April 1809 · op die plaas

Inventaris van alle zodanige goederen, beestiaal, etc:a als er door wijlen den manh:e Ockert Oosthuijzen ab intestato met er dood ontruijmd en nagelaaten, mitsgaders heeden opgenoomen en in waren weezen bevonden zyn geworden, te weeten

Op de plaats de Modder Fonteyn en aldaar

Dit is die dokument waarin die hele webwerf begin. Dit noem die plaas, en — in sy slotformule eerder as in sy teks — noem dit ook die amptenaar wat voorgesit het, wat die enigste ding hierin is wat raak aan wáár die plaas gestaan het.

---

Die huis, vertrek vir vertrek

Die klerk het in volgorde deur die huis geloop. Daardie volgorde is die vloerplan.

In 't voorhuis — in die voorhuis

Twee-en-twintig lepels en twaalf vurke in 'n huis van dertien mense. En een silwer horlosie — die enigste voorwerp in die hele inventaris wat nie óf 'n stuk gereedskap, óf 'n houer, óf 'n meubelstuk is nie.

In de kamer ter regterhand — in die regterkamer

In de kamer ter linkerhand — in die linkerkamer

Die linkerkamer is die melkkamer. Hier word botter op skaal gemaak — twee vate, twee vaatjies, 'n karring.

In de combuis — in die kombuis

In de winkel — in die werkswinkel

'n Blaasbalk, 'n aambeeldyster, twee voorhamers, 'n tang en 'n skroef. Dit is 'n smidsvuur. Winkel is hier nie 'n winkel nie — dit is die werkswinkel, en die man wat op hierdie plaas gesterf het, was 'n smid.

Op de werf — op die werf

Wagemakershout — wamakershout — is nie vuurmaakhout nie en nie bouhout nie. Dit is handelsvoorraad. Saam met die smidsvuur binne sê dit die ambag reguit: smid en wamaker. En in die tegoede hieronder skuld 'n buurman geld over gekogte wagemakershout — hy het dit verkoop.

Dít is die vaardigheid wat hierdie familie oos die Karoo in gedra het, waar 'n wa die enigste ding was tussen 'n plaas en oral elders.

---

Beestiaal — vee

Tweehonderd skape in 1809, aan die Olifantsrivier, 'n geslag voordat die merinohoogty die Karoo bereik het.

---

Baten des boedels — tegoede aan die boedel

Die laaste reël is die verkoop van die plaas. Die oudste seun het sy vader se plek uit die boedel gekoop vir 1 000 riksdaalders, en teen 11 Desember 1810 was 344 daarvan afbetaal. Dit is OWN-000051 in die model.

Die tweede reël van onder af is die stamvader van hierdie hele projek, drie-en-twintig jaar oud, wat 56 riksdaalders skuld op 'n wa wat hy by sy eie vader gekoop het — gemerk vold:, ten volle betaal.

Lasten des boedels — skulde van die boedel

---

Erfgenaamen — die elf erfgename

Erfgename 5 tot 11 word in die oorspronklike met een aantekening saamgehaak: "alle woonachtig bij denzelver broeder Jacobus Joh:s Oosthuijsen" — almal woon by hulle broer Jacobus Johannes.

De laatstgem: zeven onmondige zijn op speciaal verzoek van Jacobus Johannes Oosthuizen die bij 't afsterven van zijne ouders heeft belooft dezelve te zullen nazigneemen en doen onderwijzen tot dat zij hunne mondige jaren zullen hebben bereykt, besteed.

Hy was vyf-en-twintig jaar oud. Hy het die plaas vir 'n duisend riksdaalders gekoop en sewe kinders aangeneem, die jongste twee, en onderneem om hulle te laat leer.

Let op die frase "bij 't afsterven van zijne ouders" — by die afsterwe van sy ouers, meervoud. Die moeder was reeds dood. Hierdie kinders was volslae wese.

---

Slotformule

Aldus gedaan en g'inventariseerd ter plaatse genaamd de Modder Fonteijn gel: aan d' Oliphants rivier op den 23 April 1809, ende zulx op 't op en aangeeven van de burgers Jacobus Johannes en Ockert Almoro Oosthuizen, dewelke verklaarde zig hierinne ter goeder trouwe gedragen en huns weetens niets versweegen of te rug gehouden te hebben van al 't geen tot den boedel en nalatenschap behoord … ende zulx in 't bij weezen van den clercq Johannes Dorotheus Camijn en den eerste gerechtsboden Hendrik van As junior als getuijgen.

Als getuygen: J:D: Camijn, H: van As junior Voor de opgaave: Jacobus Johanes Oosthuysen, Ocker Almero Oosthuysen Ten mynen overstaan: A:A: Faure

"Ocker Almero Oosthuysen" — die stamvader se eie handtekening, drie-en-twintig jaar oud, in 1809. Hy teken homself Ocker, die noemnaam, nie Ockert nie.

---

Wat hierdie rekord vasstel

1. Die plaas word genoem en die distrik nie. De Modder Fonteyn, gelegen aan d'Olifants rivier — PAR-000065, die familiesetel voor die trek oos. Die familie ken dit as die Citrusdal-plek, en die handtekeningblok spreek daarteen: sien hieronder.
2. Die ambag. Smede en wamakers, met 'n smidsvuur in die huis en wamakershout te koop op die werf. Nie net veeboere nie.
3. Tweehonderd skape, in 1809, voor die Karoo.
4. Die vroegste gedokumenteerde adres vir die stamvader, PER-000001 — aan 'n rivier met die naam Olifants, en daar is twee van hulle.
5. Die familie was geletterd. Twee broers teken hulle eie name; 'n belofte om sewe broers en susters te laat onderwezen word gemaak en aangeteken.
6. Geen slawe word gelys nie. Anders as sy vader se 1802-boedel en die drie Tarka-inventarisse in hierdie gids, het hierdie huishouding geen gehou nie — of geen het oorleef om geïnventariseer te word nie. nog onseker

---

Gelias 29 Julie 2026. Transkripsie © TANAP / Globalise; publikasie slegs toegelaat met die bewaarplek en verwysingsnommer genoem, soos hierbo gedoen.

---

Rd 1000 vir 'n plek wat niemand besit het nie

Bygevoeg 18 Augustus 2026.

Die boedel se batelys wys die oudste seun wat die plaas koop: den burger Jacobus Johannes Oosthuizen, over koop van de plaats de Modder Fonteyn — den 11 Dec:r 1810 in mindering betaald Rd:s 344, teenoor Rd 1000. Geld het duidelik gewissel. Die opgaafrol van 1816 teken 'n Modder fontyn aan wat in leening gehou word [SRC-459], en vyf ander Modderfontein-boedels in dieselfde reeks staan elkeen as een opstal staande op de leeningsplaats [SRC-467]. Dit lyk asof hulle mekaar weerspreek, en hulle doen nie.

Op 'n Kaapse leningsplaas het die grond die regering s'n gebly, teen 'n jaarlikse recognitie. Wat 'n man besit, verkoop en aan sy kinders nagelaat het, was die opstal — die huis, die krale, die werf, die verbeterings, en daarmee saam die bewoning. Daarom takseer die Weeskamer 'n opstal in elk van daardie boedels: Rd 10 aan die Kafferkuils in 1776, Rd 50 in 1792, Rd 133:16 op Welbedagt, Rd 1000 aan Bruintjieshoogte in 1804. Die Rd 1000 hier is dieselfde orde as die laaste een.

Die twee rekords stem dus saam. Wat Jacobus Johannes in 1809 gekoop het, was die opstal en die reg om op die grond te sit; sewe jaar later is die grond self nog steeds in leen gehou. Dit verklaar ook waarom geen plaasnommer daarvoor gevind kan word nie: 'n leningsplaas wat nooit na erfpag omgeskakel is nie, is nooit opgemeet nie, en die naam het saam met die bewoning doodgegaan.

**En die inskrywing staan onder Baten, die boedel se bates.** Hy het die plek nie geërf nie. Hy het dit uit sy vader se boedel gekoop en was op 11 Desember 1810 nog Rd 656 van die prys skuldig, wat die laaste spoor van hom daar is.

---

'n Derde Oosthuizen-lyn, in een reël van die rekening

Dieselfde lys dra den burger Pieter Corn:s Oosthuizen Piet:r z:, over contant geleende, Rd 16:2 — Pieter Cornelis Oosthuizen, Pieter se seun.

Hierdie broers was Ockert se seuns. 'n Pieterszoon is nie een van hulle nie, en die waarskynlikste man is die Pieter Cornelis wat in 1788 gebore is vir Ockert se broer Pieter Cornelis, wat omtrent een-en-twintig was. nog onseker 'n Neef, met ander woorde, wat sake doen met die boedel op die dag waarop dit opgeneem is.

Dit is ook 'n patroniem, deur 'n klerk geskryf, in hierdie familie se eie papiere in 1809 — die gewoonte waarop die betwiste woord op die Vrolykheid-kaart van 1833 draai. Sien LEAD-0213.

---

Die handtekeningblok is die distrik-getuienis, en dit is laaste gelees

Bygevoeg 17 Augustus 2026.

Ten mynen overstaan: A:A: Faure. Anthony Alexander Faure was van 1798 tot 1810 landdros van Swellendam, en 'n landdros se gesag was territoriaal: die plaas waaroor hy voorgesit het, het in sy distrik gestaan. [SRC-465] nog onseker

Citrusdal het nie. Dit het in die distrik Tulbagh gelê, en van 1808 af in die nuwe distrik Clanwilliam, vierhonderd kilometer daarvandaan oor twee ander magistrature heen.

Die suidelike Olifants — die een wat op die Traka noord van die Swartberg ontspring en verby Oudtshoorn loop [SRC-460] [SRC-462] — was in April 1809 Swellendam-grond, en het dit op 23 April 1811 opgehou wees, toe George as aparte distrik geproklameer is omdat die Swellendamse magistratuur te groot geword het, met wat vandag Mosselbaai, Calitzdorp, Oudtshoorn, Uniondale en Knysna is daarin.

Daarom staan dieselfde huishoudings in die George-opgaafrol van 1816 [SRC-459] sonder dat hulle getrek het. Die distrik het na hulle toe gekom.

Vier rekords noem nou een distrik: Ockert is in 1783 op Swellendam getroud, sy seun Ockert Almero in 1807 op Swellendam, die sterfkennis van 1867 [SRC-451] gee Jacobus Johannes se geboorte in 1784 as die Distrik Swellendam, en hierdie inventaris is voor Swellendam se landdros opgeneem.

Dit is nie bewys nie. Twee gewone lesings dra dit — dat hierdie A.A. Faure die landdros is, en dat ten mijnen overstaan op 'n plaasinventaris die distriksamptenaar beteken eerder as 'n gekommitteerde lid van die Weeskamer. Nie een is teen 'n argiefbron nagegaan nie. Sien LEAD-0220.